4 godzin temu
Stan faktyczny
Trzy osoby fizyczne (nieprowadzące działalności gospodarczej; dalej jako: uczestnicy funduszu lub UF) nabyli certyfikaty inwestycyjne wyemitowane przez polski fundusz inwestycyjny zamknięty (dalej jako: FIZ). Całkowita wartość inwestycji każdego z UF wynosiła ok. 385 tys. zł. Po 3 latach wystąpili z żądaniem ich wykupu, które nie zostało zrealizowane z uwagi na zastrzeżone w statucie FIZ prawo redukcji żądań wykupu. UF zarzucili, iż klauzula redukcji wykupu certyfikatów stanowi niedozwolone postanowienie umowne w rozumieniu art. 385¹ § 1 KC.
Rozpatrujący tę sprawę Sąd Apelacyjny w Warszawie zwrócił się do Trybunału z trzema pytaniami prejudycjalnymi. Dwa pierwsze dotyczą kwalifikacji stron: osoby obejmującej certyfikaty jako „konsumenta” oraz funduszu emitującego certyfikaty jako „przedsiębiorcy”, a trzecie pytanie dotyczące tego, czy postanowienia statutu mogą stanowić „warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane” w rozumieniu art. 3 ust. 2 dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5.4.1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.Urz. UE L z 1993 r., Nr 95, s. 29 ze zm.).
Stanowisko RG
Konsument i przedsiębiorca
Opinia dotyczy wyłącznie pytania trzeciego, ponieważ, trafnie przyjął RG, iż wnoszący apelację, będący osobami fizycznymi, które nabyły certyfikaty inwestycyjne w celach oszczędnościowych niezwiązanych z działalnością zawodową, mogą zostać uznani za konsumentów oraz iż FIZ, jako osoba prawna, która oferuje ten produkt inwestycyjny i zarządza nim w sposób zorganizowany, jest, w odniesieniu do spornego postanowienia, drugą stroną umowy, będącą przedsiębiorcą. Ponadto RG wskazał, iż do sądu odsyłającego będzie należało zbadanie w świetle wszystkich okoliczności niniejszej sprawy, czy przesłanki wymagane przez prawo UE są rzeczywiście spełnione.
Istnienie umowy
Dyrektywę 93/13 stosuje się do „wszelkich umów” zawieranych pomiędzy przedsiębiorcami a konsumentami (wyrok TS z 30.5.2013 r., Asbeek Brusse i de Man Garabito, C-488/11, EU:C:2013:341, pkt 29). Tak szerokie podejście przyjęte przez unijnego prawodawcę powoduje jednocześnie, iż wyłączenia z zakresu stosowania dyrektywy 93/13 podlegają ścisłej wykładni w celu zapewnienia jej skuteczności (effet utile) (wyrok TS z 6.7.2023 r., First Bank, C-593/22, EU:C:2023:555, pkt 20).
W zakresie, w jakim statut FIZ zawiera postanowienia dotyczące charakteru i przedmiotu działalności funduszu, nazwy i siedziby towarzystwa zarządzającego funduszem, sposobu reprezentacji oraz zasad polityki inwestycyjnej, RG wskazał, iż posiada on cechy, które mogą uzasadniać traktowanie go jako „umowy dotyczącej tworzenia i organizowania spółek”, która zgodnie z motywem dziesiątym dyrektywy 93/13 uzasadnia wyłączenie go z zakresu stosowania tej dyrektywy. Jednakże w niniejszej sprawie, jak zauważa sąd odsyłający, statut FIZ pełni dwojaką rolę. Stanowi on jednocześnie akt założycielski osoby prawnej oraz instrument określający prawa majątkowe uczestników funduszu: warunki i zasady wykupu certyfikatów, ograniczenia dotyczące zmniejszenia żądań wykupu, zasady ustalania wartości aktywów płynnych. W ocenie RG postanowienia dotyczące tego drugiego aspektu mają pod względem funkcjonalnym cechy analogiczne do cech warunków umownych regulujących treść stosunku wzajemnego.
Zdaniem RG decydującą kwestią jest, iż choćby przy założeniu, iż statut FIZ jest objęty w swoim aspekcie konstytutywnym zakresem wyłączenia przewidzianego w motywie dziesiątym, to nie byłoby to wystarczające, aby wyłączyć z zakresu stosowania dyrektywy 93/13 stosunek umowny, na którym UF opierają swoje roszczenie. Z akt sprawy wynika bowiem, iż między FIZ a UF została zawarta odrębna umowa objęcia certyfikatów, która jest dwustronną czynnością prawną: pisemną ofertą przedsiębiorcy oraz przyjęciem jej poprzez podpisanie wcześniej sporządzonego formularza i zapłatę wynagrodzenia. Zawarta w ten sposób umowa objęcia certyfikatów jest, zdaniem RG, objęta zakresem stosowania dyrektywy 93/13. Zatem nie ma potrzeby uznania, iż statut jako taki i w całości objęty jest tym zakresem. Wystarczy stwierdzić, iż postanowienia statutu, które stały się wiążące na mocy tej umowy, regulują jej treść. W konsekwencji RG stwierdził, iż choćby gdyby uznać, iż statut FIZ jako taki nie jest objęty zakresem stosowania dyrektywy 93/13, postanowienia dotyczące warunków wykupu certyfikatów muszą jednak zostać uznane za integralną część umowy objęcia certyfikatów. Postanowienia te zostały włączone do stosunku umownego w drodze oświadczenia podpisanego przez konsumenta w chwili nabycia, w którym to oświadczeniu przyjął on treść statutu. Jest to mechanizm typowy dla umowy adhezyjnej.
Brak indywidualnych negocjacji
Zgodnie z art. 3 ust. 2 dyrektywy 93/13 warunki umowy zawsze zostaną uznane za niewynegocjowane indywidualnie, jeżeli zostały sporządzone wcześniej i konsument nie miał wpływu na ich treść, zwłaszcza jeżeli zostały przedstawione konsumentowi w formie uprzednio sformułowanej umowy standardowej. Zdaniem RG w niniejszej sprawie brak indywidualnych negocjacji jest oczywisty. Ponadto, zgodnie z art. 6 ust. 7 pkt 3 lit. e) statutu FIZ zgromadzenie inwestorów co do zasady nie może zmienić statutu.
Zbiorowy charakter funduszu
FIZ argumentował, iż poddanie statutu kontroli na podstawie dyrektywy 93/13 mogłoby naruszyć zasadę równego traktowania uczestników funduszu. Gdyby postanowienie ograniczające żądania wykupu nie wiązało niektórych uczestników funduszu (tych uznanych za konsumentów), a wiązało pozostałych, to – zgodnie ze stanowiskiem FIZ – doszłoby do zróżnicowania praw majątkowych, którego nie można pogodzić z charakterem przedsiębiorstwa zbiorowego inwestowania.
Jednakże, w ocenie RG, te obawy nie mogą prowadzić do wyłączenia stosowania dyrektywy 93/13, ponieważ decydującym argumentem jest okoliczność, iż całkowite wykluczenie ochrony konsumentów w odniesieniu do indywidualnego inwestora poprzez powołanie się na zbiorowy charakter funduszu oznaczałoby pozbawienie ochrony wynikającej z dyrektywy 93/13 słabszej strony umowy, której prawa majątkowe zależą w całości od jednostronnych ustaleń strony silniejszej. Taki rezultat byłby nie do pogodzenia z celem systemu ustanowionego dyrektywą 93/13 oraz z funkcją odstraszającą, jaką art. 7 tej dyrektywy nadaje przepisom dotyczącym niewiążącej mocy nieuczciwych warunków umownych. Obawy FIZ co do zarządzania skutkami między uczestnikami funduszu są uzasadnione, ale mają one charakter wtórny w stosunku do oceny nieuczciwego charakteru i nie mogą służyć zawężeniu z góry przesłanki jej stosowania.
Resumując RG zaproponował Trybunałowi, by udzielił następującej odpowiedzi na trzecie pytanie prejudycjalne:
Artykuł 3 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż postanowienie statutu funduszu inwestycyjnego zamkniętego określające zasady i terminy wykupu certyfikatów inwestycyjnych może stanowić warunek umowy, który nie był indywidualnie negocjowany, o ile stało się ono wiążące dla uczestnika na mocy umowy o objęciu certyfikatów, a uczestnik nie miał możliwości wpłynięcia na jego treść, choćby jeżeli mógł zapoznać się z nim przed przystąpieniem do umowy i przyjął jego treść w oświadczeniu pisemnym; do sądu krajowego należy zbadanie w świetle wszystkich okoliczności sprawy i ewentualnego znaczenia art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13, czy sporne postanowienie jedynie odzwierciedla bezwzględnie obowiązujące lub dyspozytywne przepisy prawa krajowego.
Komentarz
Niniejsza opinia RG odnosi się do szczególnie istotnej dla uczestników funduszy inwestycyjny zamkniętych możliwości powołania się na niedozwolony charakter postanowień statut takiego funduszu. Zagadnienie to jest o tyle newralgiczne, iż zgodnie z motywem dziesiątym dyrektywy 93/13 „umowy dotyczącej tworzenia i organizowania spółek” objęte są wyłączeniem z zakresu stosowania tej dyrektywy.
W niniejszej opinii RG przyjął prokonsumencką wykładnię, i uznał, iż po pierwsze, statut takiego funduszu obok roli aktu założycielskiego (umowy) spółki pełni również rolę umowy adhezyjnej określającej prawa i obowiązki uczestników tego funduszu. Tym samym uznał, iż w przypadku takiego statutu istnieje „umowa” w rozumieniu art. 1 ust. 1 dyrektywy 93/13, a sporne w niniejszej sprawie postanowienie dotyczące redukcji wykupu certyfikatów można uznać za takie, „które nie było indywidualnie negocjowane” w rozumieniu 3 ust. 1 i 2 tej dyrektywy. Tym samym uczestnicy funduszy inwestycyjny zamkniętych, mający status konsumenta, mogą powołać się na abuzywny charakter w rozumieniu art. 385¹ § 1 KC postanowienia takiego statutu.
Niewątpliwie bardzo korzystna dla polskich konsumentów opinia RG, chociaż nie ma charakteru wiążącego, będzie wzięta po uwagę przez TS przy ogłoszeniu za kilka miesięcy wyroku w tej sprawie.
Opinia Rzecznika Generalnego A. Biondiego z 4.6.2026 r., Z. Fundusz Inwestycyjny Zamknięty, C-63/25
