Akcyza, zdrowie i wolność. Tatała o podatkach od grzechu

Autor: Marcela Jankowska

Współczesne rządy coraz chętniej sięgają po tzw. podatki od grzechu (sin taxes), próbując regulować wybory obywateli dotyczące alkoholu, tytoniu czy cukru.

Choć tradycja opodatkowania używek sięga starożytnego Egiptu, dzisiejsza debata koncentruje się na pytaniu: gdzie kończy się dbałość o zdrowie publiczne, a zaczyna nieuzasadniona ingerencja w wolność obywateli?

LOGIKA SZKODLIWOŚCI

Zamiast opierać politykę fiskalną na moralizowaniu, coraz większe znaczenie zyskuje podejście oparte na ocenie realnej szkodliwości produktów. To właśnie ta logika stanowi dziś podstawę nowoczesnego myślenia o podatkach konsumpcyjnych, takich jak akcyza. Jak wskazują ekonomiści w artykule dla Międzynarodowego Funduszu Walutowego, zasadniczym kryterium przy kształtowaniu opodatkowania powinien być stopień szkodliwości danego dobra.

OPODATKOWANIE OPARTE NA DOWODACH I POZIOMIE RYZYKA

W praktyce oznacza to odejście od uznaniowego karania za styl życia na rzecz systemu, w którym wysokość podatków jest powiązana ze skalą ryzyka danego produktu – im większa jego szkodliwość, tym wyższe obciążenie fiskalne. Jednocześnie mniej ryzykowne alternatywy, takie jak piwo bezalkoholowe czy nowoczesne wyroby nikotynowe, podlegają wyraźnie łagodniejszym regulacjom. Takie podejście wpisuje się w koncepcję libertariańskiego paternalizmu Richarda Thalera, laureata Nagrody Nobla, zgodnie z którą państwo może subtelnie ukierunkowywać wybory obywateli poprzez odpowiednie bodźce ekonomiczne, nie pozbawiając ich jednak wolności ani prawa do samodzielnej decyzji.

WOLNOŚĆ, ODPOWIEDZIALNOŚĆ I POLITYKA OPARTA NA WIEDZY

U podstaw tego podejścia leży przekonanie, iż wolność jednej osoby kończy się tam, gdzie zaczyna się wolność drugiej, a rola państwa powinna sprowadzać się do ochrony przed wyrządzaniem szkody, a nie do narzucania norm moralnych. „Wdrożenie takiej wizji wymaga jednak odejścia od polityki napędzanej emocjami na rzecz decyzji opartych na twardych danych” – zauważa Marek Tatała w swoim najnowszym wideofelietonie. „Skuteczna polityka zdrowotna powinna opierać się na wiedzy i dowodach, a nie na moralizowaniu ani emocjonalnych reakcjach.”