Jak udowodnić roszczenie w sądzie, mając rację?

Zdjęcie: Jak udowodnić roszczenie w sądzie, mając rację?

Firma ma rację. I mimo to przegrywa. Dlaczego słuszność roszczenia nie wystarcza do wygrania procesu? Jak udowodnić roszczenie w sądzie, mając rację? W sporze gospodarczym można mieć rację co do przebiegu wydarzeń, dysponować dokumentami potwierdzającymi własne stanowisko, a mimo to przegrać proces. Nie musi to oznaczać błędu sądu ani niesprawiedliwości systemu. Często oznacza, iż przedsiębiorca nie docenił różnicy pomiędzy tym, co wydarzyło się w rzeczywistości, a tym, co musi zostać wykazane, aby sąd mógł uwzględnić konkretne roszczenie. Przedsiębiorcy zwykle oceniają spór przez pryzmat jego gospodarczego sensu. o ile ponieśli stratę wskutek zachowania kontrahenta, oczekują jej naprawienia. o ile wykonali świadczenie, oczekują zapłaty. o ile druga strona naruszyła umowę, uznają, iż odpowiedzialność powinna być oczywista. Prawo nie zawsze prowadzi jednak od tych okoliczności bezpośrednio do oczekiwanego rozstrzygnięcia. Pomiędzy zdarzeniem gospodarczym a wyrokiem znajduje się bowiem konstrukcja prawna roszczenia. Trzeba wykazać nie tylko określone fakty, ale także to, iż spełniają one przesłanki odpowiedzialności wynikające z adekwatnych przepisów lub umowy. To właśnie na tym etapie wiele pozornie mocnych spraw okazuje się znacznie trudniejszych, niż początkowo zakładano. Sąd nie rozstrzyga, kto zachował się bardziej uczciwie. Wyobraźmy sobie przedsiębiorcę, który wskutek opóźnienia dostawcy utracił możliwość realizacji korzystnego kontraktu. Dysponuje umową, korespondencją potwierdzającą opóźnienie i dokumentami wskazującymi na utratę zamówienia. W jego przekonaniu sprawa jest oczywista. Kontrahent nie dotrzymał terminu, a przedsiębiorca stracił pieniądze. Tymczasem w procesie o odszkodowanie konieczne może być wykazanie kilku odrębnych okoliczności: naruszenia zobowiązania, szkody, jej wysokości oraz normalnego związku przyczynowego pomiędzy naruszeniem a szkodą. Znaczenie mogą mieć także postanowienia umowne ograniczające odpowiedzialność. o ile przedsiębiorca dochodzi utraconych korzyści, pojawia się dodatkowa trudność. Nie wystarczy wykazać, iż istniała możliwość uzyskania przychodu. Trzeba przedstawić podstawy do przyjęcia, iż określona korzyść zostałaby osiągnięta z odpowiednio wysokim prawdopodobieństwem. Sąd może zatem uznać, iż dostawca naruszył umowę, a mimo to oddalić roszczenie odszkodowawcze w całości lub części, o ile pozostałe przesłanki odpowiedzialności nie zostały wykazane. Dla przedsiębiorcy takie rozstrzygnięcie bywa niezrozumiałe. W jego ocenie potwierdzono przecież, iż kontrahent postąpił nieprawidłowo. Jednak stwierdzenie naruszenia zobowiązania nie jest równoznaczne z wykazaniem odpowiedzialności za każdą wskazywaną konsekwencję gospodarczą. W procesie nie wystarczy dowieść, iż druga strona postąpiła niewłaściwie. Trzeba jeszcze wykazać, dlaczego prawo wiąże z tym zachowaniem dokładnie takie skutki, jakich domaga się powód. Dobry dowód może nie dowodzić tego, co przedsiębiorca uważa za najważniejsze. Jednym z najbardziej niedocenianych zagadnień procesu jest rozróżnienie pomiędzy wiarygodnością dowodu a jego przydatnością do wykazania konkretnego faktu. Przedsiębiorca przedstawia fakturę, potwierdzenie przelewu i korespondencję handlową. Dokumenty są autentyczne, a ich treść nie budzi wątpliwości. Nie oznacza to jednak, iż dowodzą wszystkich przesłanek dochodzonego roszczenia. Faktura może potwierdzać wystawienie dokumentu rozliczeniowego, ale sama w sobie nie zawsze przesądza o istnieniu i zakresie zobowiązania. Potwierdzenie przelewu dowodzi dokonania płatności, ale niekoniecznie podstawy prawnej, na której została ona zrealizowana. Korespondencja może wykazywać prowadzenie negocjacji, nie przesądzając jeszcze o zawarciu umowy określonej treści. Podobnie opinia techniczna może potwierdzać występowanie wady produktu, ale nie rozstrzyga automatycznie, kto ponosi za nią odpowiedzialność prawną. Sąd, zgodnie z art. 233 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, ocenia wiarygodność i moc dowodów na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału. Nie istnieje zatem prosta zasada, zgodnie z którą określona liczba dokumentów albo zeznań świadków gwarantuje wygraną. Znaczenie ma to, jakie fakty wynikają z materiału dowodowego i czy są to fakty istotne dla rozstrzygnięcia. Przedsiębiorcy często utożsamiają obszerność dokumentacji z siłą swojej sprawy. Tymczasem kilkaset stron materiału może nie odpowiadać na jedno pytanie, od którego zależy wynik procesu. Największe ryzyko może tkwić w niewłaściwie skonstruowanym roszczeniu. W praktyce sporów gospodarczych szczególne znaczenie ma prawidłowe ustalenie podstawy odpowiedzialności kontrahenta. To samo zdarzenie może wymagać rozważenia kilku konstrukcji prawnych. Inne przesłanki wiążą się z odpowiedzialnością kontraktową, inne z bezpodstawnym wzbogaceniem, a jeszcze inne z odpowiedzialnością deliktową. Nie są to jedynie akademickie różnice. Od przyjętej konstrukcji zależy między innymi to, jakie fakty trzeba wykazać, jak rozkłada się ciężar dowodu, jakie zarzuty może podnieść pozwany i jakie ograniczenia odpowiedzialności znajdą zastosowanie. Przykładowo art. 471 Kodeksu cywilnego przewiduje odpowiedzialność dłużnika za szkodę wynikłą z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, chyba iż jest to następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi. Nie oznacza to jednak, iż wierzyciel jest zwolniony z wykazania szkody oraz normalnego związku przyczynowego pomiędzy naruszeniem zobowiązania a jej powstaniem. adekwatne zastosowanie tej konstrukcji może być dla przedsiębiorcy korzystne ze względu na rozkład ciężaru dowodu dotyczący okoliczności zwalniających dłużnika z odpowiedzialności. Nie zastąpi jednak wykazania pozostałych przesłanek roszczenia. Trzeba przy tym pamiętać, iż sąd co do zasady samodzielnie dokonuje kwalifikacji prawnej przedstawionych faktów. Nie jest związany samym oznaczeniem przepisu przez powoda. Jest natomiast związany granicami żądania i jego podstawą faktyczną. Dlatego błąd nie zawsze polega na wskazaniu niewłaściwego artykułu. Znacznie poważniejszy może być brak przedstawienia faktów pozwalających na zastosowanie adekwatnej konstrukcji prawnej. To zasadnicza różnica, której przedsiębiorcy często nie dostrzegają. Czasami o wyniku sporu decyduje nie dokument, ale reguła ciężaru dowodu. W procesie gospodarczym szczególnie istotne jest ustalenie, która strona ponosi ryzyko niewykazania określonego faktu. Art. 6 Kodeksu cywilnego stanowi, iż ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która wywodzi z niego skutki prawne. Nie oznacza to jednak, iż powód musi udowodnić wszystko, a pozwany może ograniczyć się do zaprzeczania. Rozkład ciężaru dowodu zależy od konstrukcji konkretnego roszczenia, a niekiedy również od domniemań prawnych. Przykładowo, o ile wierzyciel wykaże przesłanki odpowiedzialności kontraktowej, to dłużnik, chcąc uwolnić się od odpowiedzialności na podstawie art. 471 k.c., powinien wykazać okoliczności uzasadniające takie zwolnienie. Z kolei w sporze dotyczącym zapłaty pozwany może powoływać się na spełnienie świadczenia, potrącenie albo przedawnienie roszczenia. Każda z tych sytuacji wymaga odrębnej oceny prawnej i dowodowej. Właśnie dlatego profesjonalna analiza sporu powinna rozpoczynać się nie od pytania, ile dokumentów posiada przedsiębiorca, ale od ustalenia, jakie okoliczności musi wykazać każda ze stron. Bywa, iż prawidłowe rozpoznanie rozkładu ciężaru dowodu całkowicie zmienia ocenę szans procesowych. Biegły nie zastąpi przedsiębiorcy w udowodnieniu roszczenia. Szczególne trudności występują w sprawach wymagających wiadomości specjalnych: budowlanych, technologicznych, informatycznych czy finansowych. Przedsiębiorcy często zakładają, iż wystarczy wystąpić o powołanie biegłego, który wyjaśni wszystkie sporne kwestie. To błędne oczekiwanie. Zgodnie z art. 278 § 1 k.p.c. sąd może zasięgnąć opinii biegłych w wypadkach wymagających wiadomości specjalnych. Zadaniem biegłego jest jednak dostarczenie sądowi wiedzy