Koniec ubezwłasnowolnienia. Nowy system wspieranego podejmowania decyzji

Najważniejsze zmiany:

Uwagi ogólne

Projekt przewiduje uchwalenie ustawy o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji oraz zmienia m.in. KC, KPC oraz ustawę z 14.2.1991 r. – Prawo o notariacie (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 614; dalej: PrNot).

Zgodnie z uzasadnieniem reforma ma zastąpić model oparty na pozbawieniu albo ograniczeniu umiejętności czynności prawnych systemem wsparcia dostosowanym do sytuacji konkretnej osoby. Przy stosowaniu nowych instrumentów uwzględniane mają być jej wola, potrzeby i interesy oraz wcześniej wyrażane poglądy.

Koniec ubezwłasnowolnienia osób pełnoletnich

Projektowany art. 12 KC ma stanowić, iż umiejętności czynności prawnych nie mają osoby, które nie ukończyły 13 lat. Uchyleniu ma podlegać art. 13 KC dotyczący ubezwłasnowolnienia całkowitego. Zmieniony art. 15 KC będzie wiązał ograniczoną zdolność do czynności prawnych wyłącznie z małoletnością po ukończeniu 13 lat.

Osoba pełnoletnia nie będzie więc mogła zostać pozbawiona ani ograniczona w umiejętności czynności prawnych na podstawie orzeczenia o ubezwłasnowolnieniu. Ustanowienie kuratora reprezentującego również nie spowoduje pozbawienia ani ograniczenia jej umiejętności czynności prawnych. Sąd określi jednak sprawy, w których kurator może działać w imieniu osoby wspieranej albo w których osoba ta może działać wyłącznie za zgodą kuratora.

Asystent prawny

Art. 3–9 projektu regulują umowę asysty prawnej. Pomoc może obejmować obecność przy dokonywaniu czynności prawnych, wyjaśnianie ich znaczenia i skutków, gromadzenie informacji oraz przekazywanie oświadczenia woli osoby wspieranej w jej obecności.

Asystent nie będzie mógł zastępować osoby wspieranej ani działać w jej imieniu. Umowa będzie wymagała formy pisemnej pod rygorem nieważności. Dopuszczalne będzie korzystanie z więcej niż jednego asystenta.

Kurator wspierający i kurator reprezentujący

Kurator wspierający będzie ustanawiany dla osoby pełnoletniej potrzebującej faktycznego wsparcia w prowadzeniu spraw, o ile ochrona jej interesów nie wymaga ustanowienia kuratora reprezentującego. Sposób i zakres wsparcia określi sąd. Kurator nie będzie mógł działać zamiast osoby wspieranej. Co do zasady zostanie ustanowiony na jej wniosek, a z urzędu tylko za jej zgodą.

Kurator reprezentujący będzie mógł zostać ustanowiony, o ile osoba pełnoletnia w określonym zakresie nie jest w stanie postrzegać lub oceniać rzeczywistości albo samodzielnie kierować swoim postępowaniem, a jego ustanowienie jest konieczne dla ochrony jej praw lub interesów. Sąd określi sprawy, w których czynności wykona kurator albo osoba wspierana będzie mogła ich dokonać za jego zgodą. Kurator może zostać ustanowiony do konkretnej sprawy, spraw określonego rodzaju albo wszelkich spraw.

Przy wyborze kuratora sąd ma w pierwszej kolejności kierować się wskazaniem osoby potrzebującej wsparcia. Kuratelę ustanowi na czas oznaczony, co do zasady nie dłuższy niż 5 lat. o ile sąd ustali, iż przesłanki ustanowienia kuratora reprezentującego nie mogą się zmienić, okres ten może wynosić do 10 lat. Ważniejsze czynności dotyczące osoby lub jej majątku, w tym zbycie nieruchomości, odrzucenie spadku albo przyjęcie do placówki zapewniającej całodobową opiekę, będą wymagały zezwolenia sądu.

Pełnomocnictwo rejestrowane

Projektowany art. 109¹⁰ KC pozwoli osobie pełnoletniej, dla której nie ustanowiono kuratora reprezentującego, udzielić pełnomocnictwa na wypadek, gdyby w przyszłości ze względu na stan zdrowia nie była w stanie samodzielnie kierować swoim postępowaniem.

Oświadczenie mocodawcy będzie składane osobiście w formie aktu notarialnego i będzie podlegało wpisowi do Rejestru Pełnomocnictw. Pełnomocnictwo obejmie sprawy osobiste i majątkowe, w tym wyrażanie w jego imieniu zgody albo odmowy zgody na udzielanie świadczeń zdrowotnych oraz reprezentację przed sądami, innymi organami władzy publicznej oraz sądami polubownymi. Nie obejmie umocowania do głosowania w wyborach w jego imieniu.

Umocowanie powstanie dopiero z chwilą wpisania przez notariusza protokołu poświadczenia pełnomocnictwa rejestrowanego do Rejestru Pełnomocnictw. Podstawę sporządzenia protokołu będą stanowiły dwa zaświadczenia lekarskie stwierdzające, iż mocodawca ze względu na stan zdrowia nie jest w stanie samodzielnie kierować swoim postępowaniem. Zaświadczenia będą musiały być wystawione nie wcześniej niż 3 miesiące przed sporządzeniem protokołu. Nad wykonywaniem pełnomocnictwa będzie sprawował nadzór sąd.

Osoby dotychczas ubezwłasnowolnione

Osoba ubezwłasnowolniona całkowicie stanie się z dniem wejścia ustawy w życie osobą tymczasowo wspieraną, a jej dotychczasowy opiekun prawny – tymczasowym kuratorem reprezentującym do prowadzenia wszelkich spraw w jej imieniu. W przypadku ubezwłasnowolnienia częściowego dotychczasowy kurator stanie się tymczasowym kuratorem reprezentującym do prowadzenia spraw określonego rodzaju, w zakresie wynikającym z dotychczasowego orzeczenia sądu.

Rozwiązanie będzie obowiązywało do rozstrzygnięcia sprawy w przedmiocie kurateli reprezentującej, nie dłużej niż 5 lat. o ile tymczasowy kurator nie złoży wniosku w ciągu 4 lat od wejścia ustawy w życie, postępowanie zostanie wszczęte z urzędu. Toczące się postępowania o ubezwłasnowolnienie, jego zmianę albo uchylenie będą dalej prowadzone jako sprawy o ustanowienie albo zmianę kuratora reprezentującego albo zwolnienie kuratora reprezentującego.

Etap legislacyjny

17.6.2026 r. odbyło się pierwsze czytanie rządowego projektu ustawy o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji (druk sejmowy nr 2645). Projekt skierowano do Komisji Polityki Społecznej i Rodziny oraz Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka. Na początek września 2026 r. zaplanowano wysłuchanie publiczne.