Mechanizm pomniejszania podstawy obliczenia emerytury powszechnej

Rozstrzygnięcie SA

Sąd Apelacyjny, po rozpoznaniu 28.4.2026 r. sprawy z wniosku E.I. (dalej: Wnioskodawca) przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w N. (dalej: ZUS) o wysokość emerytury – wznowienie postępowania na skutek apelacji Wnioskodawcy i ZUS od wyroku SO w Krośnie z 3.7.2025 r., IV U 218/25:

Istota sporu

SA wskazał, iż spór w sprawie dotyczył tego, czy zachodzą podstawy do przeliczenia emerytury powszechnej Wnioskodawcy, z pominięciem art. 25 ust. 1b EmRentyFUSU, tj. bez pomniejszania podstawy wymiaru emerytury powszechnej o sumę kwot wcześniej pobranych emerytur wcześniejszych.

Niekonstytucyjność przepisu

SA podzielił możliwość samodzielnego badania przez sąd powszechny konstytucyjności danej regulacji prawnej, czyli stosowania tzw. „rozproszonej kontroli konstytucyjnej” i wskazał, iż wyrok TK wywołuje ten skutek, iż zakwestionowane przepisy tracą moc z chwilą wskazaną przez TK, podczas gdy stwierdzenie takiej niezgodności przez sąd orzekający w danej indywidualnej sprawie jest podstawą do odmowy zastosowania zakwestionowanego przepisu w toku rozpoznawania określonej sprawy, pomimo, iż formalnie przepis ten pozostaje w systemie prawnym. SA wskazał, iż art. 25 ust. 1b EmRentyFUSU stanowił już przedmiot kontroli w postępowaniu przed TK, w sprawie zakończonej wyrokiem z 6.3.2019 r., P 20/16, Legalis, w której TK przeprowadził bardzo dokładną analizę instytucji wcześniejszej emerytury i orzekł, iż art. 25 ust. 1b EmRentyFUSU, w brzmieniu obowiązującym do 30.9.2017 r., w zakresie, w jakim dotyczy urodzonych w 1953 r. kobiet, które przed 1.1.2013 r. nabyły prawo do emerytury na podstawie art. 46 EmRentyFUSU, jest niezgodny z art. 2 Konstytucji RP.

Emerytury powszechne

SA wskazał, iż emerytury powszechne, obliczane na podstawie art. 26 EmRentyFUSU są świadczeniami wypłacanymi w tzw. systemie zdefiniowanej składki. Oznacza to, iż sam ubezpieczony wypracowuje sobie kapitał emerytalny, na który składa się wartość kapitału początkowego, obliczonego według podstawy wymiaru składek i przebytych okresów składkowych i nieskładkowych przed 1.1.1999 r. oraz wysokość składek na ubezpieczenie emerytalne odprowadzonych w okresie od dnia 1.1.1999 r. do daty nabycia prawa do emerytury w powszechnym wieku emerytalnym.

SA sformułował pytanie, czy art. 25 ust. 1b EmRentyFUSU doprowadził do pogorszenia sytuacji ubezpieczonych, czy też raczej do urealnienia wysokości emerytur osób, które wcześniej zostały uprzywilejowane poprzez możliwość wcześniejszego skorzystania z prawa do emerytury w wieku nieraz znacznie wcześniejszym niż reszta ubezpieczonych.

Stan faktyczny

SA zauważył, iż Wnioskodawcy decyzją ZUS 8.11.2011 r. przyznano wcześniejszą emeryturę od dnia (…) w wieku 60 lat, zaś decyzją z 20.12.2024 r. ZUS przyznał Wnioskodawcy emeryturę powszechną od dnia złożenia wniosku, tj. 1.12.2024 r. W stosunku do innych ubezpieczonych, którzy osiągnęli powszechny wiek emerytalny w tym samym kwartale co i on, przy założeniu, iż dysponowali takim samym kapitałem początkowym na 1.1.1999 r. i zgromadzili tyle samo składek po tej dacie, otrzymywaliby taką samą emeryturę, mimo iż nigdy wcześniej nie uszczuplili swojego kapitału początkowego, a Wnioskodawca korzystał z niego przez 5 lat. SA zaznaczył, iż nie doszło do wzruszenia decyzji ZUS z 20.12.2024 r. – nie została ona wyeliminowana z obrotu prawnego. SA podkreślił więc, iż każdy ubezpieczony (w tym Wnioskodawca) wypracowuje co do zasady kapitałowo (składkowo) tylko jedną emeryturę. Status emeryta w przeciwieństwie do statusu rencisty nabywa się dożywotnio. Nie ma możliwości ponownego przejścia na emeryturę.

Wysokość emerytury

SA powziął wątpliwość, czy pobieranie wcześniejszej emerytury przez długi czas (w niektórych przypadkach choćby przez 19 lat), także po 1.1.2013 r., bez pomniejszenia podstawy obliczenia emerytury powszechnej, zgodnie z art. 25 ust. 1b EmRentyFUSU, obowiązującym od 1.1.2013 r., jest zgodne z zasadą sprawiedliwości społecznej i równego traktowania pozostałych ubezpieczonych, w szczególności urodzonych przed 1949 r. i po 1968 r., którzy nie korzystają z pomniejszenia podstawy obliczenia emerytury powszechnej (zwykłej czy kapitałowej) i mają prawo do jednego świadczenia.

Zasadnym, słusznym i sprawiedliwym – w ocenie SA – jest miarkowanie stosowania mechanizmu potrącania przewidzianego w art. 25 ust. 1b EmRentyFUSU do kwot emerytur w wieku obniżonym wypłaconych po osiągnięciu przez Wnioskodawcę wieku uprawniającego do nabycia emerytury w wieku powszechnym.

Przejściowe pozostawienie uprawnień do wcześniejszych emerytur dla urodzonych po 1948 r. nie łączyło się z pomniejszeniem podstawy obliczenia emerytury powszechnej o wypłacone kwoty emerytury wcześniejszej. Istotnie przed wprowadzeniem art. 25 ust. 1b EmRentyFUSU uprawniony do emerytury wcześniejszej nie musiał liczyć się z takim pomniejszeniem. W tym zatem zakresie została naruszona zasada równego traktowania obywateli wobec prawa wyrażona w art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji RP, przy czym zdaniem SA nie można stosować regulacji przewidzianej w art. 25 ust. 1b EmRentyFUSU wprost, bez żadnego ograniczenia (miarkowania).

TK w ww. wyroku orzekł, iż skoro system emerytalny uzależnia wysokość emerytury od:

to posłużenie się rozwiązaniem, które – w ramach gromadzonego przez daną osobę kapitału – uwzględnia pobrane świadczenia emerytalne przysługujące na podstawie szczególnych rozwiązań, nawiązuje wyraźnie do kapitałowego charakteru nowego systemu emerytalnego. Zakłada bowiem, iż przyznanie powszechnego świadczenia emerytalnego, finansowanego ze składek płaconych przez ubezpieczonego, nie może jednocześnie abstrahować od wcześniejszego pobierania świadczeń przez tę samą osobę.

Emerytura wcześniejsza a emerytura powszechna

SA podkreślił, iż osoba, której ustalono emeryturę wcześniejszą spotyka się z zupełnie nową decyzją ustalającą nowe konstrukcyjnie prawo do emerytury, tym razem powszechnej. To w dacie spełnienia warunków uzyskania emerytury powszechnej (de facto w dniu ukończenia wieku emerytalnego) ubezpieczony powinien mieć wyklarowany względnie stały stan prawny, pozwalający mu planować własne interesy dochodowe aż do śmierci, w oparciu o aktualną na datę nabywania prawa ex lege regulację ustawową. To od tej daty ustawodawca zostaje związany zakazem zmiany reguł gry ponad granice mogące rodzić zarzut braku zaufania do stanowionego przez państwo prawa. Przy innym założeniu, każdy w dowolnej fazie życia mógłby powiedzieć, iż już wstępując w pierwszy stosunek pracy, generując składkę, czynił to w celu powoływania się na ten akurat stan uprawnień publicznoprawnych w sferze ubezpieczeń społecznych w perspektywie daty uzyskania powszechnego wieku emerytalnego. Stosunek prawa materialnego płynący z decyzji o wcześniejszej emeryturze trwa niezależnie od skorzystania z emerytury powszechnej. Istota tego stosunku jest taka, iż odmiennie aniżeli większość ubezpieczonych, osoba ma prawo do emerytury już przed nabyciem powszechnego wieku emerytalnego. Ten wyjątek w postaci warunkowego udostępnienia praw z zabezpieczenia społecznego z samego emeryta czyni obywatela wyróżniającego się na tle innych emerytów, na tyle, aby ta jego cecha relewantna usprawiedliwiała traktowanie w przyszłości w sposób odmienny, niż ma to miejsce w wypadku osób oczekujących na osiągnięcie powszechnego wieku emerytalnego, choćby choćby spełniały warunki do wcześniejszego przejścia na emeryturę.

Wysokość emerytury powszechnej Wnioskodawcy nie podlega pomniejszeniu o kwoty pobranych emerytur w wieku obniżonym za okres do osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego.

Komentarz