4 godzin temu
Stan faktyczny
W 2012 r. niemiecka spółka cywilna (dalej: GS) zawarła z przedsiębiorstwem dostarczającym energię (dalej: SVB) umowę dotyczącą dostaw ciepła sieciowego. SVB zmieniało co roku, na podstawie tej umowy, cenę energii. W 2019 r. GS zakwestionowała przed sądem w Berlinie ważność postanowień umownych dotyczących zmiany ceny i zażądała zwrotu nadpłaty za lata 2015–2018. Sąd stwierdził, iż postanowienie dotyczące zmiany ceny energii jest nieuczciwe (abuzywne) i nie wiąże konsumenta, ponieważ nie spełnia wymogu przejrzystości. Miał jednak wątpliwości co do skutków stwierdzenia nieważności w świetle art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5.4.1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.Urz. UE L z 1993 r., Nr 95, s. 29). Chodziło w szczególności o to, czy utrwalone orzecznictwo Federalnego Trybunału Sprawiedliwości (BGH) jest zgodne z tymi przepisami. BGH orzekał, iż konsekwencje takiego stwierdzenia należy naprawić poprzez dokonanie uzupełniającej wykładni umowy w ten sposób, iż klient nie może powoływać się na brak skutków podwyżek cen, o ile nie zakwestionował ich w terminie 3 lat od otrzymania rocznych sprawozdań, w których podwyżka cen została wprowadzona po raz pierwszy (tzw. zasada 3 lat).
Stanowisko TSUE
Abuzywność
Z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 wynika, iż nieuczciwe warunki w umowie zawartej przez przedsiębiorcę z konsumentem nie są wiążące dla tego konsumenta, według zasad określonych w odpowiednich przepisach prawa krajowego, oraz iż umowa w pozostałej części będzie przez cały czas obowiązywała strony, o ile jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków.
Trybunał konsekwentnie wskazuje, co robić w sytuacji, gdy usunięcie abuzywnego warunku prowadziłoby do unieważnienia całej umowy i narażało konsumenta na szczególnie niekorzystne konsekwencje, czyli swego rodzaju karę. Zdaniem TSUE art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie stoi na przeszkodzie temu, by w takiej sytuacji sąd zastąpił nieuczciwy warunek umowny przepisem prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym lub mającym zastosowanie w przypadku porozumienia stron danej umowy (wyrok TSUE z 16.3.2023 r., M.B. i in. (Skutki unieważnienia umowy), C-6/22, Legalis, pkt 55). Jednak ten sam art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie pozwala, by braki w umowie wynikające z nieważności nieuczciwych warunków, były usuwane wyłącznie na podstawie przepisów krajowych o charakterze ogólnym, które nie były przedmiotem szczególnej oceny prawodawcy w celu ustalenia równowagi między wszystkimi prawami i obowiązkami stron umowy i które z tego względu nie korzystają z domniemania braku nieuczciwego charakteru.
Z art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 wynika, iż konsumenci powinni dysponować w swoich odpowiednich przepisach krajowych „stosownymi i skutecznymi środkami mającymi na celu zapobieganie dalszemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców i dostawców [przedsiębiorców] z konsumentami”. Zdaniem TSUE przepis ten wyklucza możliwość zastąpienia nieuczciwego warunku umownego wykładnią sądów krajowych. Sądy te są zobowiązane wyłącznie do odstąpienia od stosowania nieuczciwego warunku umownego, aby nie wywierał on obligatoryjnych skutków wobec konsumenta, przy czym nie są one uprawnione do zmiany jego treści.
W rozpatrywanej sprawie konsument nie mógł powoływać się, z powodu „zasady 3 lat”, na bezskuteczność wobec konsumenta podwyżek cen, o ile nie zakwestionował ich w terminie 3 lat od otrzymania rocznych rozliczeń, w których podwyżki te zostały wprowadzone po raz pierwszy. W ocenie TSUE stosowanie tej zasady utrzymuje wobec konsumenta skutki nieuczciwych postanowień dotyczących zmiany cen, z wyjątkiem trzech lat poprzedzających ich zakwestionowanie.
Co do utrzymania w mocy umowy bez tych nieuczciwych warunków, Trybunał wskazał, iż decyzja należy do sądu krajowego. Musi być jednak poprzedzona ustaleniem, czy w świetle orzecznictwa TSUE wykładnia przepisów niemieckiego KC dokonana przez BGH, pozwala sądowi rozpoznającemu sprawę na ocenę skutków unieważnienia umowy dla jej stron (przy czym skutki te nie są same w sobie decydujące). Poza tym sąd powinien ocenić, czy unieważnienie umowy będzie prowadzić do szczególnie niekorzystnych konsekwencji dla konsumenta. W tym celu trzeba zbadać przede wszystkim to, czy prawo do zwrotu części płatności dokonanych przez GS, oparte na niemieckich przepisach dotyczących bezpodstawnego wzbogacenia, wyklucza takie szkodliwe dla konsumenta skutki w razie orzeczenia nieważności umowy z abuzywnym postanowieniem o zmianie ceny.
TSUE zwrócił uwagę, iż orzecznictwo BGH opiera się na przepisach niemieckiego KC, które ustanawiają ogólne zasady wykładni oświadczeń woli i umów. Zdaniem TSUE przepisy te, w zakresie, w jakim są porównywalne z przepisami krajowymi o charakterze ogólnym, nie pozwalają zaradzić konsekwencjom wynikającym z unieważnienia nieuczciwego warunku dotyczącego zmiany cen.
Z wniosku prejudycjalnego wynika również, iż o ile konsument jest poinformowany o stosowaniu orzecznictwa dotyczącego wykładni uzupełniającej umowy i jej skutkach, nie może on ani sprzeciwić się temu stosowaniu, ani żądać unieważnienia tej umowy w całości. Trybunał podkreślił, iż dla celów oceny skutków dla konsumenta wynikających z unieważnienia umowy w całości lub z usunięcia nieuczciwego warunku, decydujące znaczenie ma wola wyrażona przez konsumenta (wyrok TSUE z 3.10.2019 r., Dziubak, C-260/18, Legalis, pkt 56).
Trybunał orzekł, iż art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż stoją one na przeszkodzie przepisom krajowym lub krajowej praktyce sądowej, zgodnie z którymi długoterminowa umowa o dostawę energii pozostaje wiążąca dla stron po stwierdzeniu nieważności zawartego w niej nieuczciwego warunku dotyczącego zmiany ceny, o ile postanowienia tej umowy są przedmiotem wykładni uzupełniającej, wedle której konsument może powołać się na bezskuteczność wobec konsumenta podwyżek cen wynikających z tego warunku jedynie wówczas, gdy zakwestionował je w terminie trzech lat od otrzymania pierwszego rocznego rozliczenia odzwierciedlającego te podwyżki.
Wyłączenie stosowania dyrektywy 93/13
Zgodnie z art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13 nie podlegają przepisom tej dyrektywy warunki umowy odzwierciedlające obowiązujące przepisy ustawowe lub wykonawcze oraz postanowienia lub zasady konwencji międzynarodowych, których stroną są państwa członkowskie lub UE, zwłaszcza w dziedzinie transportu.
Trybunał orzekł, iż niezgodne z art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 są przepisy krajowe lub krajowa praktyka sądowa, które przewidują możliwość lub obowiązek jednostronnej modyfikacji przez dostawcę energii, ze skutkiem na przyszłość, warunku dotyczącego zmiany ceny, uznanego za nieważny ze względu na jego nieuczciwy charakter.
Komentarz
Wykładnia TSUE zawarta w niniejszym wyroku zasadniczo nie odbiega od linii orzeczniczej dotyczącej nieuczciwych warunków umownych (por. art. 3851 § 1 KC), znanej w polskiej praktyce, zwłaszcza w tzw. sprawach frankowych.
Z wyroku wynika, iż nieuczciwych warunków umownych (niedozwolonych postanowień umownych – art. 3851 § 1 KC) nie może „uzdrowić” sąd krajowy, choćby sąd najwyższej instancji, poprzez ograniczenie w czasie możliwości powołania się przez konsumenta na przepisy transponujące dyrektywę 93/13. Tak jak miało to miejsce w niniejszej sprawie w orzecznictwie BGH, który stosował tzw. zasadę trzech lat (gwarantującą, iż postanowienia umowy dotyczące podwyżki cen, jeżeli konsument nie zakwestionuje ich w ciągu 3 lat, pozostają ważne pomimo klauzuli abuzywnej), powołując się na ogólne zasady wykładni umów zawartych w niemieckim kodeksie cywilnym. Aczkolwiek należy stwierdzić, iż nieuprawniona jest interpretacja, pojawiająca się w europejskich komentarzach do tego wyroku, iż w ten sposób TSUE czyni wyłom w krajowych przepisach dotyczących przedawnienia, to ostatnie zagadnienie stanowi bowiem odrębną kwestię, do której ten wyrok nie odnosi się.
Na abuzywność postanowień umownych powołuje się niemiecka spółka cywilna, korzystająca w tej sprawie ze statusu konsumenta (por. art. 221 KC). Wynika to z faktu, iż niemieckie ustawodawstwo i orzecznictwo rozszerzają ochronę przewidzianą w dyrektywie 93/13 na spółkę cywilną, taką jak GS, oraz iż w niniejszym sporze działa ona w celach niezwiązanych z działalnością zawodową. Trybunał potwierdził, iż państwa członkowskie mogą rozszerzać ochronę przewidzianą w dyrektywie 93/13 także na podmioty, które nie mieszczą się w unijnej definicji konsumenta, o ile nie narusza to prawa Unii. Polscy przedsiębiorcy podpisujący umowy z zagranicznymi podmiotami powinni to weryfikować.
Wyrok TSUE z 24.9.2026 r., SVB, C-900/24, Legalis
