2 godzin temu
Stan faktyczny
A.D. i R.D. wystąpili z wnioskiem o przyznanie zasiłku celowego na podstawie art. 39 ust. 1 i 2 oraz art. 40 ust. 2 i 3 ustawy z 12.3.2004 r. o pomocy społecznej (t.j.: Dz.U. z 2024 r. poz. 1283; dalej: PomSpołU24), w związku ze szkodami, jakie ponieśli w wyniku powodzi. W 2024 r. lokal mieszkalny wynajmowany przez wnioskodawców od Gminy N. został zalany. Zniszczeniu uległy m.in.: ściany, posadzki, meble, sprzęt AGD, drzwi, panele, co zostało potwierdzone przez pracownika socjalnego w trakcie wywiadu środowiskowego. Gmina N. jako właściciel uszkodzonego przez powódź lokalu wyraziła zgodę na wystąpienie przez najemców z wnioskiem o przyznanie pomocy i przeprowadzenie remontu. Po złożeniu wniosku A.D. i R.D. stwierdzili, iż zajmowany dotychczas komunalny lokal mieszkalny nie może zostać doprowadzony do stanu sprzed powodzi. Najemcy zorientowali się, iż zakres niezbędnych prac jest zbyt duży, przekracza ich możliwości zdrowotne i finansowe. W rezultacie A.D. i R.D. zwrócili lokal Gminie N., a następnie kupili inne mieszkanie.
Organ I instancji za stronę postępowania uznał wyłącznie A.D. i odmówił przyznania jej wsparcia uznając, iż nie kwalifikuje się do uzyskania pomocy remontowo-budowlanej przyznawanej na podstawie art. 39 ust. 1 i 2 oraz art. 40 ust. 2 i 3 PomSpołU24. W ocenie organu do skorzystania z możliwości zakupu innej nieruchomości pod warunkiem zbycia nieruchomości zniszczonej na skutek powodzi uprawnieni są jedynie właściciele, a nie najemcy nieruchomości. SKO w O. uchyliło zaskarżoną decyzję z powodu pominięcia R.D. i odmówiło przyznania zasiłku A.D. i R.D., jednak z inną argumentacją. Jak wyjaśniono, wbrew twierdzeniom organu I instancji, pomoc na zakup lokalu mieszkalnego przysługuje również najemcom, a nie tylko właścicielom zniszczonych przez powódź mieszkań. SKO w O. stwierdziło jednak, iż zakup mieszkania, równoznaczny z zabezpieczeniem potrzeb mieszkaniowych rodziny D., wyklucza możliwość udzielenia wnioskowanej pomocy. Zdaniem organu II instancji dofinansowanie do zakupu lokalu mieszkalnego dla rodziny, która dotychczas jedynie wynajmowała mieszkanie, prowadziłoby do przysporzenia majątkowego po stronie beneficjenta. Jak podkreślono, celem pomocy mogłoby być przywrócenie możliwości korzystania z wynajmowanego lokalu i zaspokajania w nim potrzeb mieszkaniowych.
Przesłanki udzielenia zasiłku remontowo-budowlanego
Na skutek skargi A.D. i R.D. WSA w Opolu uchylił decyzje organów obu instancji. Za zasadny uznano zarzut naruszenia praw R.D. jako strony, w rozumieniu art. 28 KPA. Do R.D. nie została skierowana decyzja I instancji, w rezultacie został on pozbawiony możliwości czynnego udziału w postępowaniu oraz prawa złożenia odwołania od decyzji. Sąd stwierdził również, iż decyzja wydawana na podstawie art. 39 ust. 1 i 2 oraz art. 40 ust. 2 i 3 PomSpołU24 w zw. z art. 69b ustawy z 1.10.2024 r. o zmianie ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z usuwaniem skutków powodzi oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2024 r. poz. 1473; dalej: ZmUsuwSkutkPowU24(1)) nie jest decyzją wydawaną przy zastosowaniu uznania administracyjnego, ale decyzją związaną.
O ile art. 40 ust. 2 PomSpołU24 stanowi, iż zasiłek celowy może być przyznany także osobie albo rodzinie, które poniosły straty w wyniku klęski żywiołowej lub ekologicznej, to przyznanie pomocy na podstawie art. 69b ust. 1 ZmUsuwSkutkPowU24(1) jest obligatoryjne, jeżeli wnioskodawca spełnia ustawowe kryteria udzielenia pomocy ze środków publicznych. Zasiłek ten jest przyznawany z przeznaczeniem na remont, odbudowę budynku mieszkalnego, lokalu mieszkalnego, budynku gospodarczego, a także odtworzenie budynku lub lokalu mieszkalnego w innym miejscu lub o innych wymiarach, zakup budynku lub lokalu mieszkalnego albo budynku mieszkalnego wraz z gruntem, na którym jest posadowiony albo zakup działki budowlanej albo najem budynku lub lokalu mieszkalnego. Przysługuje on osobie albo rodzinie, które poniosły stratę w wyniku powodzi we wrześniu 2024 r., niezależnie od dochodu i sytuacji majątkowej tej osoby albo rodziny.
Sąd podkreślił, iż art. 69b ust. 1 ZmUsuwSkutkPowU24(1) jest przepisem szczególnym w stosunku do normy wynikającej z art. 40 ust. 2 w zw. z art. 39 ust. 1 PomSpołU24, wyłącza więc stosowanie sprzecznych z nim reguł ogólnych z PomSpołU24. Oznacza to, iż merytoryczne przesłanki pomocy przyznawanej na podstawie przepisu szczególnego nie mogą być uzupełniane przez te regulacje z PomSpołU24, które uniemożliwiają przyznanie środków z uwagi na inne niż wskazane w przepisie szczególnym kryteria. W konsekwencji za błędną uznano wykładnię przyjętą przez SKO w O. odwołującą się do zasady subsydiarności oraz poglądów prawnych wypracowanych w orzecznictwie sądowoadministracyjnym na gruncie art. 40 PomSpołU24.
Ustawodawca, wprowadzając regulacje szczególne uznał, iż okoliczności związane z wyjątkowo dotkliwą klęską żywiołową uzasadniają udzielenie pomocy obligatoryjnie i niezależnie od dochodu oraz sytuacji majątkowej osoby albo rodziny dotkniętej jej skutkami. Sąd zaznaczył również, iż brak jest też podstaw do zróżnicowania sytuacji poszkodowanych w wyniku powodzi w zależności od tego, czy w toku trwającego postępowania administracyjnego, przed wydaniem decyzji zasiłkowej, na skutek własnych starań zabezpieczą swoje potrzeby mieszkaniowe, np. poprzez kupno mieszkania.
Za bezzasadne uznano również twierdzenia organu o polepszeniu statusu prawnego czy ryzyku wzbogacenia wnioskodawców kosztem Skarbu Państwa. Zdaniem Sądu SKO w O. nie wykazało, iż ryczałtowa kwota przyznanego zasiłku, wynikająca z szacowania szkód, czyli 70 tys. zł, jest faktycznie wyższa niż realne straty poniesione przez skarżących. Nie można więc zaakceptować twierdzenia o tym, iż przyznanie zasiłku zwiększy majątek skarżących ponad jego faktyczny stan sprzed powodzi.
Strata w wyniku powodzi decyduje o statusie uprawnionego do zasiłku
NSA oddalił skargę kasacyjną organu. W uzasadnieniu wyroku wskazano, iż spór koncentruje się wokół charakteru art. 69b ZmUsuwSkutkPowU24(1) oraz jego relacji wobec przepisów PomSpołU24. Celem PomSpołU24 jest zaspokajanie niezbędnych potrzeb życiowych osób i rodzin. Natomiast szczególny charakter rozwiązań wprowadzonych w art. 69a i art. 69b ZmUsuwSkutkPowU24(1) wynikał z nadzwyczajnej skali klęski żywiołowej, a przepisy te mają służyć usuwaniu skutków powodzi. W związku z tym ustawodawca w sposób świadomy i celowy zmodyfikował standardowe przesłanki przyznawania zasiłku celowego.
W ocenie NSA, wykładnia systemowa, celowościowa i językowa art. 39 ust. 1 i 2 oraz art. 40 ust. 2 i 3 PomSpołU24 w zw. z art. 69b ZmUsuwSkutkPowU24(1) prowadzi do spójnego wniosku, iż ustawodawca oderwał to konkretne świadczenie od klasycznego modelu pomocy społecznej opartego na subsydiarności i badaniu niedostatku. Zasadniczym punktem odniesienia uczyniono natomiast „stratę”. Status poszkodowanego jest nierozerwalnie powiązany z wystąpieniem obiektywnego uszczerbku majątkowego lub definitywną utratą możliwości korzystania z nieruchomości.
Zdaniem NSA, nieuzasadnione w tej sytuacji jest zatem utożsamianie tej przesłanki, tak jak uczyniło to SKO w O., ze stanem niemożności zaspokojenia podstawowych potrzeb egzystencjalnych. Wsparcie przewidziane w omawianym przepisie ma na celu rekompensatę strat o charakterze majątkowym, a nie realizację zadań z zakresu pomocy społecznej o charakterze doraźnym. Pomimo tego, iż art. 69b ZmUsuwSkutkPowU24(1) odwołuje się do treści art. 40 ust. 2 PomSpołU24, to w istocie ustanawia nową formę świadczenia.
Wyrok NSA z 15.4.2026 r., I OSK 1855/25
