Obrońca od pierwszego przesłuchania i ograniczenia aresztu

Cel projektu

Projekt zmierza do dostosowania postępowania karnego do standardów konstytucyjnych i międzynarodowych, ze szczególnym uwzględnieniem prawa do obrony oraz sądowej kontroli ingerencji w prawa jednostki. Zmiany obejmują przede wszystkim KPK, ale także m.in. KK, KKW i KPW.

Istotną częścią reformy jest uzupełnienie implementacji prawa UE. Projekt odwołuje się m.in. do dyrektyw dotyczących prawa do tłumaczenia, informacji, dostępu do adwokata, domniemania niewinności, gwarancji procesowych dla dzieci oraz pomocy prawnej z urzędu.

Obrońca od pierwszego przesłuchania

Jedną z najważniejszych zmian ma być nowe brzmienie art. 301 KPK. Przesłuchanie podejrzanego ma odbywać się na jego żądanie z udziałem ustanowionego obrońcy. o ile podejrzany zrezygnuje z tego prawa po stosownym pouczeniu, organ będzie mógł niezwłocznie rozpocząć przesłuchanie, odnotowując ten fakt w protokole.

Jeżeli jednak podejrzany przed pierwszym przesłuchaniem oświadczy, iż chce skorzystać z pomocy obrońcy, organ ma umożliwić jego ustanowienie i odroczyć czynność do czasu stawienia się obrońcy, zasadniczo na okres nie dłuższy niż 3 godziny. Podejrzanemu trzeba będzie udostępnić listę obrońców pełniących dyżur, a po stawieniu się obrońcy zapewnić czas na rozmowę z nim, nie krótszy niż godzina.

Jeżeli pozbawiony wolności podejrzany złoży przy pierwszym przesłuchaniu wniosek o obrońcę z urzędu, organ prowadzący przesłuchanie wyznaczy go z listy dyżurnej. Rozwiązanie ma być stosowane odpowiednio także w przypadkach obrony obligatoryjnej, gdy nie można wcześniej wyznaczyć obrońcy w zwykłym trybie.

Wyjątkowo możliwe będzie rozpoczęcie przesłuchania bez oczekiwania na obrońcę, o ile wymaga tego bezpieczeństwo narodowe, konieczność zapobieżenia zagrożeniu życia, zdrowia lub wolności albo istotny interes postępowania. Przyczyna odstępstwa będzie musiała zostać wskazana w protokole.

Wyjaśnienia uzyskane z naruszeniem prawa do obrony

Projektowany art. 171 § 7a KPK przewiduje, iż wyjaśnienia uzyskane z naruszeniem art. 301 § 1–9 lub art. 301a KPK nie będą mogły stanowić dowodu, chyba iż oskarżony sam wniesie o ich wykorzystanie.

Naruszenie prawa do obrony nie będzie więc wyłącznie uchybieniem formalnym, ale co do zasady wyłączy możliwość procesowego wykorzystania uzyskanych w ten sposób wyjaśnień.

Szczególne gwarancje dla osób, które nie ukończyły 18 lat

Projekt wzmacnia pozycję podejrzanych i oskarżonych, którzy nie ukończyli 18 lat. Projektowany art. 301a KPK przewiduje obowiązkowy udział obrońcy w ich przesłuchaniu (z wyjątkami), a sama czynność ma być utrwalana dzięki urządzenia rejestrującego obraz i dźwięk.

O zastosowaniu tymczasowego aresztowania sąd będzie co do zasady bezzwłocznie zawiadamiał przedstawiciela ustawowego albo osobę, pod której pieczą oskarżony pozostaje. o ile nie będzie to możliwe lub będzie sprzeczne z jego dobrem, zawiadomiona zostanie inna wskazana osoba pełnoletnia, członek rodziny albo adekwatna organizacja lub instytucja.

Rozszerzone zostaną również pouczenia. Ich pisemną treść ma otrzymać nie tylko podejrzany, ale także jego przedstawiciel ustawowy lub inna osoba wskazana zgodnie z KPK.

Szersze prawo do tłumaczenia

Projekt rozszerza gwarancje oskarżonego, który nie włada w wystarczającym stopniu językiem polskim. Tłumacz będzie mógł zostać wezwany także w celu porozumienia się oskarżonego z obrońcą w związku z czynnością procesową, środkiem zaskarżenia albo wnioskiem dotyczącym toku postępowania.

Oskarżony lub obrońca będą mogli zgłaszać zastrzeżenia dotyczące jakości tłumaczenia. Na ich wniosek tłumaczeniu będzie podlegał także inny dokument lub jego część, o ile ma istotne znaczenie dla prawa do obrony. W uzasadnionych przypadkach możliwe będzie ustne tłumaczenie albo streszczenie dokumentu.

Dowody uzyskane dzięki czynu zabronionego

Projekt zmienia art. 168a KPK. Niedopuszczalne będzie przeprowadzenie i wykorzystanie dowodu uzyskanego do celów postępowania karnego dzięki czynu zabronionego w rozumieniu art. 1 § 1 KK.

Zakaz nie będzie bezwzględny. Projekt przewiduje wyjątki dotyczące wskazanych najpoważniejszych kategorii przestępstw, w tym niektórych zbrodni przeciwko pokojowi, ludzkości i Rzeczypospolitej Polskiej oraz wybranych przestępstw seksualnych przeciwko małoletnim.

Zmianie ulegnie też art. 168b KPK. Dowód uzyskany podczas kontroli operacyjnej będzie mógł zostać wykorzystany wyłącznie w postępowaniu dotyczącym przestępstwa lub przestępstwa skarbowego, wobec którego stosowanie takiej kontroli jest dopuszczalne. W razie ujawnienia innego czynu albo czynu innej osoby prokurator wyda postanowienie określające zakres wykorzystania materiału.

Analogiczne ograniczenie ma dotyczyć dowodów uzyskanych podczas kontroli i utrwalania rozmów telefonicznych.

Tymczasowe aresztowanie pod ściślejszą kontrolą

W razie złożenia wniosku o zastosowanie lub przedłużenie tymczasowego aresztowania podejrzany i jego obrońca mają być o tym zawiadamiani oraz pouczani o prawie do zapoznania się z materiałami. Na ich wniosek trzeba będzie udostępnić część akt zawierającą dowody dołączone do wniosku. Na odmowę udostępnienia akt ma przysługiwać zażalenie do sądu.

Projekt modyfikuje również przesłankę surowości grożącej kary z art. 258 § 2 KPK. Ma ona obejmować m.in. zbrodnie i występki zagrożone karą pozbawienia wolności, której górna granica wynosi co najmniej 10 lat, oraz przypadki skazania w I instancji na karę wyższą niż 3 lata.

Przedłużenie aresztu w postępowaniu przygotowawczym do łącznego okresu 12 miesięcy będzie możliwe, gdy postępowanie było prowadzone sprawnie, ale szczególne okoliczności uniemożliwiły jego ukończenie.

Ponadto areszt stosowany na podstawie art. 258 § 2 KPK do czasu wydania wyroku przez sąd I instancji nie będzie mógł przekroczyć 12 miesięcy.

Silniejsza ochrona tajemnic zawodowych

Projekt wzmacnia sądową kontrolę zwolnienia z tajemnicy zawodowej, obejmującej m.in. tajemnicę notarialną, adwokacką, radcowską, lekarską, dziennikarską i tłumacza przysięgłego.

W postępowaniu przygotowawczym o zwolnieniu z tajemnicy będzie decydował sąd. Na postanowienie sądu ma przysługiwać zażalenie, którego wniesienie wstrzyma wykonanie rozstrzygnięcia. Sąd ma rozpoznawać zarówno wniosek, jak i zażalenie w terminie nieprzekraczającym 7 dni.

Przy przeszukaniu kancelarii adwokata lub radcy prawnego trzeba będzie zawiadomić adekwatnego dziekana i dopuścić jego albo wskazaną przez niego osobę do udziału w czynności.

O zawieszeniu podejrzanego w wykonywaniu zawodu adwokata lub radcy prawnego ma natomiast orzekać sąd na wniosek prokuratora, zasadniczo w terminie 7 dni.

Moment wszczęcia postępowania przeciwko osobie

Projektowany art. 313 § 5 KPK przesądzi, iż za wszczęcie postępowania przeciwko osobie uważa się wydanie postanowienia o przedstawieniu zarzutów albo postawienie zarzutu bez takiego postanowienia w związku z przystąpieniem do przesłuchania w charakterze podejrzanego.

Do tej konstrukcji dostosowane zostaną m.in. przepisy dotyczące podejmowania i wznawiania umorzonych postępowań.

Gwarancje procesowe przy ENA

Zmiany obejmą również postępowanie dotyczące europejskiego nakazu aresztowania. Osoba zatrzymana w związku z ENA ma być pouczana m.in. o prawie do korzystania z pomocy obrońcy, w tym ustanowienia obrońcy w państwie wydania nakazu.

Jeżeli osoba ścigana wyrazi wolę skorzystania z tego prawa, adekwatny sąd albo prokurator przekaże informacje umożliwiające kontakt z obrońcą. Na jej wniosek będzie także możliwe wyznaczenie obrońcy z urzędu na czas postępowania w państwie wykonania ENA.

Etap legislacyjny i wejście w życie

Projekt został skierowany do I czytania na posiedzeniu Sejmu.

Co do zasady nowe przepisy mają być stosowane również do spraw wszczętych przed wejściem ustawy w życie, przy zachowaniu skuteczności czynności dokonanych zgodnie z dotychczasowymi regulacjami. o ile zabraknie podstaw do dalszego stosowania środka zapobiegawczego, będzie on podlegał niezwłocznemu uchyleniu albo zmianie. Postępowanie przygotowawcze wszczęte i niezakończone przed wejściem nowych przepisów ma być prowadzone w dotychczasowej formie.

Ustawa ma wejść w życie po upływie 3 miesięcy od dnia ogłoszenia.