Ochrona konsumencka umów z funduszem rozwoju budownictwa mieszkaniowego

Stan faktyczny

Słowacki Fundusz Rozwoju Budownictwa Mieszkaniowego (dalej jako: ŠFRB) jest osobą prawną prawa publicznego, której działalność polega na udzielaniu publicznego wsparcia mieszkaniowego, w szczególności poprzez udzielanie kredytów preferencyjnych na zakup nieruchomości.

W 2006 r. ŠFRB zawarł z konsumentami umowę kredytu na 30 lat w celu nabycia mieszkania. W 2018 r., w następstwie niezapłacenia miesięcznych rat kredytu, ŠFRB rozwiązał umowę z kredytobiorcami i wniósł powództwo o zasądzenie od nich zapłaty pozostałej do spłaty części kredytu. Pozwani powołali się na ochronę konsumencką wynikającą z dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5.4.1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.Urz. UE L z 1993 r., Nr 95, s. 29 ze zm.).

Rozpatrujący ten spór słowacki sąd powziął wątpliwości m.in., czy art. 2 lit. c) dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż ŠFRB należy uznać za przedsiębiorcę w rozumieniu tego przepisu dyrektywy, a przedmiotowa umowa jest objęta zakresem stosowania tej dyrektywy.

Stanowisko TS

Przedsiębiorca

Zgodnie z treścią art. 2 lit. c) dyrektywy 93/13 pojęcie „przedsiębiorcy” oznacza każdą osobę fizyczną lub prawną, która w umowach objętych niniejszą dyrektywą działa w celach dotyczących handlu, przedsiębiorstwa lub zawodu (działalności gospodarczej lub zawodowej), bez względu na to, czy należy do sektora publicznego czy prywatnego. Zastosowanie określenia „każda” w tym przepisie wskazuje, zdaniem TS, na to, iż za „przedsiębiorcę” należy uznać każdą osobę fizyczną lub prawną w rozumieniu dyrektywy 93/13, jeżeli wykonuje ona swoją działalność gospodarczą lub zawodową (wyrok TS z 17.5.2018 r., Karel de Grote – Hogeschool Katholieke Hogeschool Antwerpen, C-147/16, EU:C:2018:320, pkt 49).

W niniejszej sprawie ŠFRB został utworzony w celu realizacji polityki mieszkaniowej Słowacji, w szczególności poprzez udzielanie kredytów mieszkaniowych na preferencyjnych warunkach. Zdaniem TS umowy kredytowe zawierane przez ŠFRB wpisują się w ramy działalności finansowania transakcji nabycia nieruchomości prowadzonej przez ten podmiot zawodowo.

ŠFRB podkreśla jednak, iż wdrożony przez ten fundusz mechanizm wspierania nabywania nieruchomości nie ma na celu osiągania zysku i iż ŠFRB działa jako podmiot, któremu powierzono zadanie leżące w interesie ogólnym, a mianowicie promocję mieszkalnictwa socjalnego. Ponadto ŠFRB wybiera beneficjentów kredytów, stosując kryteria kwalifikowalności narzucone przez ustawę.

Trybunał podkreślił, iż pojęcie „przedsiębiorcy” zdefiniowane w art. 2 lit. c) dyrektywy 93/13 nie wyklucza podmiotów realizujących zadania leżące w interesie ogólnym ani podmiotów posiadających status podmiotu prawa publicznego. Podobnie okoliczność, iż ŠFRB działa w celu niezarobkowym, poza jakimikolwiek względami komercyjnymi, nie ma znaczenia dla zakwalifikowania tego funduszu jako „przedsiębiorcy” w rozumieniu tego przepisu. Zdaniem TS taka okoliczność nie może bowiem sama w sobie pozbawić osób fizycznych, z którymi ŠFRB zawiera umowy kredytu na zakup nieruchomości, ochrony przyznanej im przez dyrektywę 93/13, gdyż zagrażałoby to celowi realizowanemu przez tę dyrektywę, jakim jest przyznanie ochrony wszystkim osobom fizycznym znajdującym się w gorszej sytuacji niż przedsiębiorca.

Trybunał orzekł, iż art. 2 lit. c) dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż instytucja publiczna utworzona na mocy ustawy w celu wykonywania działalności o charakterze niezarobkowym w zakresie pomocy mieszkaniowej polegającej w szczególności na udzielaniu osobom fizycznym kredytów mieszkaniowych na preferencyjnych warunkach jest „przedsiębiorcą” w rozumieniu tego przepisu, ponieważ umowy kredytu, które zawiera z tymi osobami, wpisują się w ramy jego działalności gospodarczej lub zawodowej.

Związanie stanowiskiem SN

Sąd odsyłający uważa, iż ocena prawna słowackiego Sądu Najwyższego w odniesieniu do kwalifikacji ŠFRB pod względem pojęcia „przedsiębiorcy” w rozumieniu art. 2 lit. c) dyrektywy 93/13 jest sprzeczna z tym przepisem zgodnie z jego wykładnią dokonaną przez Trybunał. Ponieważ sąd ten jest związany tą oceną w przypadku odesłania mu sprawy przez SN do ponownego rozpoznania, powziął wątpliwość, czy może odstąpić od niej w celu zastosowania się do wykładni TS. Trybunał podkreślił, iż związanie tą oceną nie może podważyć ciążącego na tym sądzie obowiązku odstąpienia od takiej oceny, o ile jest ona sprzeczna z prawem Unii, poprzez odstąpienie w razie potrzeby od stosowania przepisu krajowego zobowiązującego go do zastosowania się do orzeczeń tego sądu wyższej instancji. W tych okolicznościach, z uwagi na zasady pierwszeństwa i skutków związanych z orzeczeniami prejudycjalnymi wydanymi na podstawie art. 267 TFUE, sąd nie może być zobowiązany, na mocy prawa krajowego lub praktyki krajowej, do pozostania przy ocenie prawnej dokonanej przez sąd krajowy wyższej instancji, który odmówiłby zakwalifikowania jako „przedsiębiorcę” w rozumieniu art. 2 lit. c) dyrektywy 93/13 podmiotu spełniającego ww. kryteria, takiego jak ŠFRB.

Ograniczenie w czasie skutków wyroku

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem TS wykładnia unijnego przepisu dokonana przez Trybunał w ramach kompetencji przyznanej mu w art. 267 TFUE wyjaśnia i precyzuje znaczenie oraz zakres tego przepisu, tak jak powinien lub powinien był on być rozumiany i stosowany od chwili jego wejścia w życie. A zatem jedynie w wyjątkowych przypadkach Trybunał, stosując ogólną zasadę pewności prawa leżącą u podstaw unijnego porządku prawnego, może uznać, iż należy ograniczyć ze skutkiem dla wszystkich zainteresowanych możliwość powoływania się na zinterpretowany przez niego przepis celem podważenia stosunków prawnych zawartych w dobrej wierze. Aby tego rodzaju ograniczenie mogło mieć miejsce, winny zostać spełnione dwie istotne przesłanki, mianowicie dobra wiara zainteresowanych i ryzyko poważnych utrudnień, przy czym przesłanki te są kumulatywne.

W niniejszej sprawie słowacki rząd przedstawił dane dotyczące liczby kredytów mieszkaniowych udzielonych przez ŠFRB, a także odpowiadającej im wartości finansowej. Jednakże TS zaznaczył, iż ani ten rząd, ani ŠFRB nie precyzują skutków prawnych i finansowych, jakie uznanie tego podmiotu za „przedsiębiorcę” w rozumieniu art. 2 lit. c) dyrektywy 93/13 miałoby dla zawartych przez niego umów. Wobec tego TS uznał, iż nie należy ograniczać w czasie skutków niniejszego wyroku.

Komentarz