Prezes nie musi wiedzieć wszystkiego. Ale musi wiedzieć, czego nie wie. O prawnych granicach zaufania do menedżerów W wielu przedsiębiorstwach najważniejsze decyzje gospodarcze nie zapadają już przy biurku prezesa. Podejmują je dyrektorzy finansowi, handlowi, operacyjni, kierownicy projektów i osoby odpowiedzialne za poszczególne obszary działalności. Zarząd otrzymuje wyniki, raporty i rekomendacje. Na ich podstawie podejmuje kolejne decyzje, często dotyczące wielomilionowych zobowiązań. Taki model zarządzania jest naturalny. Wraz ze wzrostem przedsiębiorstwa osobiste uczestnictwo członków zarządu we wszystkich procesach staje się nie tylko niemożliwe, ale wręcz niepożądane. Problem pojawia się wtedy, gdy zaufanie do współpracowników zaczyna zastępować rzeczywistą wiedzę o sytuacji spółki. Przedsiębiorstwo przez lata osiąga dobre wyniki. Dyrektor finansowy cieszy się zaufaniem właścicieli. Dyrektor handlowy odpowiada za znaczną część przychodów. Kierownik produkcji samodzielnie podejmuje decyzje dotyczące zakupów i wykorzystania zasobów. Zarząd nie ingeruje, ponieważ wszystko wydaje się funkcjonować prawidłowo. Aż do momentu, gdy okazuje się, iż część kontraktów generuje straty, zobowiązania są wyższe od raportowanych, a określone transakcje były zawierane na warunkach niekorzystnych dla spółki. Wówczas pojawia się pytanie, którego nie da się rozstrzygnąć samym stwierdzeniem, iż prezes nie wiedział o nieprawidłowościach. Czy członek zarządu rzeczywiście mógł nie wiedzieć, czy też powinien był wiedzieć? Od odpowiedzi na to pytanie może zależeć nie tylko ocena jakości zarządzania, ale również odpowiedzialność prawna. Zarządzanie nie oznacza osobistego wykonywania wszystkich obowiązków. Współczesne przedsiębiorstwo nie może funkcjonować bez delegowania zadań i kompetencji. Zarząd musi korzystać z wiedzy specjalistów, podejmować decyzje na podstawie przygotowanych analiz i powierzać określone obszary działalności osobom posiadającym odpowiednie doświadczenie. Nie ma przepisu, który nakazywałby prezesowi samodzielne sprawdzanie każdej faktury, uczestniczenie we wszystkich negocjacjach czy osobiste kontrolowanie pracy każdego działu. Prawo wymaga jednak czegoś innego: należytej staranności w wykonywaniu funkcji członka zarządu. W spółce z ograniczoną odpowiedzialnością art. 209¹ Kodeksu spółek handlowych zobowiązuje członka zarządu do dołożenia staranności wynikającej z zawodowego charakteru jego działalności oraz dochowania lojalności wobec spółki. Analogiczne rozwiązanie przewiduje art. 377¹ k.s.h. w odniesieniu do spółki akcyjnej. Nie jest to wyłącznie ogólna deklaracja ustawodawcy. Standard zawodowej staranności oznacza, iż od członka zarządu można oczekiwać więcej niż od osoby, która okazjonalnie podejmuje decyzje gospodarcze. Jednocześnie nie oznacza on odpowiedzialności za każdy niekorzystny wynik działalności przedsiębiorstwa. Prawo nie wymaga od zarządu nieomylności. Wymaga natomiast, aby decyzje były podejmowane w sposób odpowiadający charakterowi pełnionej funkcji, z uwzględnieniem dostępnych informacji, skali ryzyka i interesu spółki. Dlatego samo powierzenie określonego zadania dyrektorowi lub zewnętrznemu doradcy nie rozstrzyga jeszcze o schematy działania zarządu. Znaczenie ma również to, dlaczego wybrano daną osobę, jaki zakres kompetencji jej powierzono, na jakich informacjach opierano decyzje i czy istniały okoliczności wymagające reakcji. Zaufanie nie jest okolicznością zwalniającą z odpowiedzialności. Wyobraźmy sobie spółkę produkcyjną, w której dyrektor operacyjny od lat odpowiada za zakupy surowców. Zarząd pozostawia mu znaczną samodzielność, ponieważ kooperacja dotychczas układała się dobrze. Z czasem koszty zakupów zaczynają rosnąć szybciej niż ceny rynkowe. Marże maleją, pojawiają się rozbieżności pomiędzy zużyciem materiałów a wielkością produkcji. Zarząd otrzymuje wyjaśnienia, iż przyczyną są trudności rynkowe i wzrost kosztów działalności. Nie podejmuje jednak żadnych działań zmierzających do zweryfikowania tych informacji. Po kilkunastu miesiącach okazuje się, iż spółka poniosła istotne straty, a część transakcji wymaga szczegółowego zbadania. Nie można automatycznie przyjąć, iż członkowie zarządu ponoszą odpowiedzialność za całość powstałej szkody. Konieczne byłoby ustalenie konkretnych naruszeń obowiązków, związku przyczynowego i pozostałych przesłanek odpowiedzialności. Ale równie nieuprawnione byłoby twierdzenie, iż zarząd pozostaje poza odpowiedzialnością tylko dlatego, iż nieprawidłowości były bezpośrednio związane z działalnością dyrektora operacyjnego. najważniejsze znaczenie ma moment, w którym pojawiły się sygnały uzasadniające podjęcie działań nadzorczych. Inaczej należy ocenić zarząd, który dysponował wiarygodnymi informacjami i nie miał obiektywnych powodów do kwestionowania pracy menedżera, a inaczej zarząd, który przez dłuższy czas ignorował powtarzające się nieprawidłowości. Brak wiedzy o problemie może być okolicznością istotną dla oceny odpowiedzialności. Nie zawsze jednak będzie usprawiedliwieniem, zwłaszcza gdy niewiedza wynikała z zaniechania reakcji na dostępne sygnały ostrzegawcze. Prawo chroni rozsądne ryzyko biznesowe, nie chroni bezczynności. Jednym z najważniejszych elementów współczesnego prawa spółek jest uznanie, iż prowadzenie działalności gospodarczej nieuchronnie wiąże się z ryzykiem. Członek zarządu może podjąć decyzję, która okaże się niekorzystna finansowo, mimo iż w chwili jej podejmowania była racjonalna i opierała się na odpowiednich informacjach. Dlatego w art. 293 § 3 oraz art. 483 § 3 k.s.h. ustawodawca przewidział rozwiązania określane jako reguła biznesowej oceny sytuacji, czyli business judgment rule. W uproszczeniu członek organu nie narusza obowiązku dołożenia staranności wynikającej z zawodowego charakteru działalności, jeżeli, postępując lojalnie wobec spółki, działa w granicach uzasadnionego ryzyka gospodarczego, w tym na podstawie informacji, analiz i opinii, które powinny być uwzględnione w danych okolicznościach. To bardzo ważna zasada. Jej istotą nie jest zagwarantowanie menedżerom bezkarności za nieudane przedsięwzięcia. Chodzi o ochronę odpowiedzialnego podejmowania ryzyka przed ocenianiem decyzji wyłącznie przez pryzmat ich późniejszych skutków. Nie można bowiem wymagać, aby zarząd przewidywał przyszłość z absolutną pewnością. Można natomiast wymagać, aby przed podjęciem istotnej decyzji rozpoznał podstawowe ryzyka, rozważył dostępne informacje i nie ignorował okoliczności, które powinny wzbudzić wątpliwości. Reguła biznesowej oceny sytuacji nie stanowi również ogólnego zwolnienia z odpowiedzialności za naruszenie prawa, umowy spółki czy obowiązku lojalności. Z perspektywy praktyki zarządzania oznacza to, iż prawnie istotny jest nie tylko wynik decyzji, ale także sposób jej podejmowania. Czy członek zarządu może polegać na opinii specjalisty? Tak. Co więcej, w wielu sytuacjach korzystanie z profesjonalnego doradztwa jest elementem odpowiedzialnego zarządzania. Zarząd przedsiębiorstwa nie musi posiadać specjalistycznej wiedzy z każdej dziedziny. Może korzystać z analiz finansowych, opinii prawnych, ekspertyz technicznych i rekomendacji doradców. Nie oznacza to jednak, iż samo zamówienie opinii automatycznie wyłącza odpowiedzialność za późniejszą decyzję. Znaczenie ma między innymi to, czy doradca posiadał odpowiednie kompetencje, czy otrzymał istotne informacje, jaki był zakres jego analizy oraz czy przedstawione wnioski odpowiadały rzeczywistemu problemowi. Wyobraźmy sobie zarząd, który zamierza przeprowadzić transakcję z podmiotem powiązanym. Uzyskuje opinię prawną potwierdzającą formalną dopuszczalność określonej konstrukcji. Nie oznacza to jeszcze, iż transakcja jest gospodarczo uzasadniona, iż jej warunki odpowiadają interesowi spółki albo iż wyeliminowano wszystkie potencjalne konflikty interesów. Opinia dotycząca zgodności czynności z prawem nie zastępuje oceny jej ekonomicznych skutków. Podobnie korzystna prognoza finansowa nie zwalnia zarządu z rozważenia ryzyka prawnego. Profesjonalne doradztwo powinno wspierać podejmowanie decyzji, a nie służyć przenoszeniu odpowiedzialności za
Odpowiedzialność członka zarządu. Сzy prezes musi wiedzieć wszystko?
Zdjęcie: odpowiedzialność członka zarządu

21 godzin temu



