Ograniczenie tymczasowego aresztowania i silniejsze gwarancje procesowe

Druk nr 2746 – reforma tymczasowego aresztowania

Celem projektu jest reforma instytucji tymczasowego aresztowania i dostosowanie jej do standardów wynikających z Konstytucji RP oraz Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Projektodawcy podkreślają, iż jest to najbardziej dolegliwy środek zapobiegawczy, stosowany wobec osoby korzystającej z domniemania niewinności, dlatego powinien odpowiadać zasadom konieczności, celowości i proporcjonalności. Sąd powinien przy tym badać nie tylko formalne przesłanki izolacji, ale także sposób prowadzenia postępowania przez organy ścigania.

Ograniczenie przesłanek stosowania aresztu

Projekt zmienia art. 258 KPK. Tymczasowe aresztowanie i pozostałe środki zapobiegawcze będą mogły być stosowane w razie realnej obawy ucieczki lub ukrycia się oskarżonego albo realnej na danym etapie postępowania obawy bezprawnego utrudniania postępowania, w szczególności przez nakłanianie do składania fałszywych zeznań lub wyjaśnień.

Zmianie ma ulec także znaczenie przesłanki surowości kary. Zgodnie z projektowanym art. 258 § 2 KPK dopiero skazanie przez sąd I instancji na karę więzienia nie niższą niż 3 lata będzie mogło uzasadniać potrzebę zastosowania tymczasowego aresztowania ze względu na grożącą oskarżonemu surową karę.

Projekt przewiduje ponadto, iż tymczasowego aresztowania co do zasady nie będzie można stosować, gdy przestępstwo jest zagrożone karą więzienia nieprzekraczającą 2 lat. Wyjątek ma dotyczyć wskazanych w projekcie przestępstw.

Pierwszy areszt na miesiąc zamiast na 3 miesiące

Jedną z najistotniejszych zmian jest skrócenie okresu pierwszego zastosowania tymczasowego aresztowania w postępowaniu przygotowawczym. Zgodnie z projektowanym art. 263 § 1 KPK dotychczasowy okres 3 miesięcy ma zostać zastąpiony miesiącem.

Jeżeli ze względu na szczególne okoliczności sprawy postępowania nie będzie można ukończyć w tym terminie, sąd będzie mógł przedłużyć areszt na okres, który łącznie nie przekroczy 12 miesięcy. Każdorazowo przedłużenie będzie mogło nastąpić na czas nie dłuższy niż 3 miesiące.

Wniosek prokuratora będzie musiał wskazywać czynności wykonane w okresie dotychczasowego stosowania środka, okoliczności przemawiające za dalszą izolacją oraz czynności pozostające do przeprowadzenia. Sąd odmówi przedłużenia aresztu, o ile prokurator bez uzasadnionego powodu nie wykonał wcześniej zaplanowanych czynności procesowych.

Większa kontrola sądu nad wnioskiem prokuratora

Projekt przewiduje dodanie art. 250a KPK. Sąd rozpoznający wniosek o zastosowanie albo przedłużenie tymczasowego aresztowania będzie kontrolował również prawidłowość i zasadność przyjętego przez prokuratora opisu czynu oraz kwalifikacji prawnej. Podstawą tej oceny będą wyłącznie dowody jawne dla oskarżonego i jego obrońcy.

Nowy art. 250b KPK ma szczegółowo regulować posiedzenie w przedmiocie aresztu. Wniosek powinien zostać rozpoznany niezwłocznie, nie później niż w ciągu 24 godzin od jego złożenia. Udział prokuratora będzie obowiązkowy, a jego niestawiennictwo zostanie potraktowane jako cofnięcie wniosku.

Prokurator będzie musiał wskazać, dlaczego inne środki zapobiegawcze są niewystarczające, uzasadnić żądany okres aresztowania i przedstawić czynności planowane w tym czasie. Oskarżonemu, który nie ma obrońcy, na jego żądanie zostanie wyznaczony obrońca z urzędu.

Szerszy dostęp do akt i kontrola odwoławcza

Projekt zwiększa dostęp podejrzanego i jego obrońcy do materiałów stanowiących podstawę wniosku aresztowego. Po złożeniu wniosku mają oni otrzymać niezwłoczny dostęp do części akt zawierającej dowody do niego dołączone oraz możliwość sporządzania odpisów i kopii, również dzięki własnych urządzeń. Będą mogli ponadto wystąpić o udostępnienie całości akt sprawy.

Na odmowę udostępnienia akt będzie przysługiwało zażalenie, a w przypadku decyzji prokuratora – kontrola sądu. Zażalenie na postanowienie w przedmiocie stosowania tymczasowego aresztowania ma być rozpoznawane w składzie trzech sędziów.

Druk nr 2802 – silniejsze gwarancje procesowe podejrzanego

Projekt z druku nr 2802 ma szerszy zakres, jednak z punktu widzenia gwarancji procesowych szczególne znaczenie mają zmiany dotyczące osób, które nie ukończyły 18 lat, oraz prawa do tłumaczenia. Projekt nawiązuje m.in. do dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/800/UE z 11.5.2016 r. w sprawie gwarancji procesowych dla dzieci będących podejrzanymi lub oskarżonymi w postępowaniu karnym (Dz.Urz. UE L z 2016 r. Nr 132, s. 1) oraz dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2010/64/UE z 20.10.2010 r. w sprawie prawa do tłumaczenia ustnego i tłumaczenia pisemnego w postępowaniu karnym (Dz.Urz. UE L z 2010 r. Nr 280, s. 1).

Obrońca obowiązkowy przy przesłuchaniu osoby poniżej 18 lat

Projektowany art. 301a KPK ustanawia zasadę, zgodnie z którą udział obrońcy w przesłuchaniu podejrzanego, który nie ukończył 18 lat, będzie obowiązkowy. Zasady te mają być odpowiednio stosowane także do okazania przeprowadzanego przed pierwszym przesłuchaniem.

Jeżeli podejrzany nie będzie miał obrońcy z wyboru, przed przesłuchaniem konieczne będzie wyznaczenie mu obrońcy z urzędu w uproszczonym trybie. Projekt nie przewiduje w tym przypadku możliwości zwykłego zrzeczenia się udziału obrońcy.

Szczególna regulacja obejmie również posiedzenie dotyczące zastosowania tymczasowego aresztowania. Projektowany art. 249 § 3b KPK przewiduje obowiązkowy udział obrońcy przy przesłuchaniu przez sąd podejrzanego, który nie ukończył 18 lat. Czynność bez obrońcy będzie dopuszczalna wyjątkowo, gdy jego niestawiennictwo nastąpi z przyczyny niezależnej od sądu, a zapewnienie jego udziału przed upływem terminu z art. 248 § 2 KPK nie będzie możliwe.

Nagrywanie przesłuchania i dalsza obrona obligatoryjna

Zgodnie z projektowanym art. 147 § 2a KPK przesłuchanie podejrzanego, który nie ukończył 18 lat, będzie utrwalane dzięki urządzenia rejestrującego obraz i dźwięk.

Projekt określa również konsekwencje naruszenia nowych gwarancji. Wyjaśnienia uzyskane z naruszeniem art. 301 § 1–9 albo art. 301a KPK nie będą mogły stanowić dowodu, chyba iż oskarżony wniesie o ich wykorzystanie.

Projektowany art. 79 § 3a KPK przewiduje ponadto, iż obrona obligatoryjna związana z wiekiem będzie trwała do prawomocnego zakończenia postępowania, chyba iż po ukończeniu przez oskarżonego 21 lat sąd uzna, iż dalszy udział obrońcy nie jest obowiązkowy.

Szersze prawo do pomocy tłumacza dla osoby głuchej lub niemej

Projekt zmienia art. 72 KPK. Tłumacz ma być wzywany do czynności z udziałem oskarżonego niewładającego w wystarczającym stopniu językiem polskim. Na wniosek oskarżonego lub jego obrońcy pomoc tłumacza będzie zapewniana również w celu porozumienia się z obrońcą w związku z czynnością procesową, wniesieniem środka zaskarżenia albo wnioskiem dotyczącym toku postępowania.

Te same zasady mają być odpowiednio stosowane do oskarżonego, który jest głuchy lub niemy. Oznacza to rozszerzenie prawa do pomocy tłumacza języka migowego również na udział w rozprawach i posiedzeniach oraz kontakty z obrońcą. Oskarżony lub jego obrońca będą mogli także zgłaszać zastrzeżenia dotyczące jakości tłumaczenia.

Przed pierwszym przesłuchaniem podejrzany głuchy lub niemy będzie musiał zostać pouczony o prawie do tłumacza i możliwości zgłoszenia zastrzeżeń co do jakości tłumaczenia. Analogiczne dodatkowe pouczenie przewidziano dla podejrzanego niewładającego w wystarczającym stopniu językiem polskim.

Etap legislacyjny i wejście w życie

Projekt z druku sejmowego nr 2746 wpłynął do Sejmu 22.5.2026 r., zaś projekt z druku nr 2802 – 1.6.2026 r. Po I czytaniu, które odbyło się 18.9.2026 r., oba projekty skierowano do Komisji Nadzwyczajnej do spraw zmian w kodyfikacjach.

Projekt z druku nr 2746 przewiduje wejście ustawy w życie po upływie 3 miesięcy od dnia ogłoszenia. Nowy miesięczny termin pierwszego zastosowania tymczasowego aresztowania ma być stosowany do orzeczeń wydanych po wejściu ustawy w życie.

Z kolei projekt z druku nr 2802 zakłada 6-miesięczne vacatio legis, m.in. ze względu na konieczność przygotowania organów do rejestrowania obrazu i dźwięku podczas przesłuchań podejrzanych, którzy nie ukończyli 18 lat.