Prawo adekwatne umów w obrocie międzynarodowym

3 dni temu

Kontrakt z niemieckim dostawcą podpisany po angielsku, faktury w euro, serwery w Irlandii i polska spółka jako klient – taki układ nie odpowiada jeszcze na pytanie, jakie prawo adekwatne umów będzie regulowało odpowiedzialność za opóźnienie, skuteczność wypowiedzenia czy wysokość odszkodowania. W transakcjach transgranicznych ten element często pozostaje niezauważony aż do chwili sporu. Wtedy okazuje się, iż lakoniczna klauzula albo jej brak może wpływać na sam wynik sprawy.

Dla przedsiębiorcy wybór prawa nie jest formalnością przeniesioną do końcowych postanowień umowy. Określa on między innymi zasady interpretacji oświadczeń stron, przesłanki niewykonania zobowiązania, przedawnienie roszczeń, dopuszczalność ograniczeń odpowiedzialności oraz konsekwencje odstąpienia od kontraktu. W sektorach technologicznych dochodzą do tego kwestie licencji, praw do kodu, danych, modeli AI i rezultatów prac rozwojowych.

Prawo adekwatne umów a adekwatność sądu

Najczęstszym błędem jest utożsamienie prawa adekwatnego z wyborem sądu. Są to dwa odrębne zagadnienia. Klauzula wskazująca sąd w Warszawie rozstrzyga co do zasady, przed jakim sądem będzie toczyć się postępowanie, ale nie przesądza automatycznie, iż sąd zastosuje prawo polskie. Polski sąd może bowiem rozpoznawać spór na podstawie prawa niemieckiego, francuskiego albo prawa państwa spoza Unii Europejskiej.

Analogicznie, poddanie umowy prawu polskiemu nie oznacza, iż każdy spór trafi do polskiego sądu. W relacjach gospodarczych warto zatem zestawiać klauzulę wyboru prawa z klauzulą jurysdykcyjną lub zapisem na sąd arbitrażowy. Dopiero ich łączna analiza pozwala ocenić koszt i przewidywalność ewentualnego sporu.

Trzeba też odróżnić prawo adekwatne dla kontraktu od prawa adekwatnego dla zobowiązań pozaumownych. o ile partner bezprawnie wykorzysta poufną dokumentację lub dopuści się czynu nieuczciwej konkurencji, zastosowanie mogą znaleźć reguły dotyczące zobowiązań pozaumownych, a nie postanowienie o prawie adekwatnym dla umowy. Zakres klauzuli powinien być więc sformułowany świadomie, zwłaszcza gdy umowa obejmuje know-how, tajemnicę przedsiębiorstwa albo transfer technologii.

Kiedy stosuje się rozporządzenie Rzym I?

W państwach Unii Europejskiej podstawowym aktem dla zobowiązań umownych jest rozporządzenie Rzym I. Stosuje się je do umów cywilnych i handlowych zawierających element międzynarodowy. Co istotne, rozporządzenie ma charakter uniwersalny: może prowadzić do zastosowania nie tylko prawa państwa członkowskiego, ale także prawa brytyjskiego, szwajcarskiego czy amerykańskiego.

Nie każde zagadnienie związane z transakcją mieści się jednak w jego zakresie. Rzym I nie rozstrzyga na przykład kwestii statusu spółki, jej reprezentacji, prawa rzeczowego ani wielu problemów z zakresu prawa rodzinnego i spadkowego. W strukturach inwestycyjnych szczególnej ostrożności wymagają umowy wspólników, instrumenty konwertowalne i transakcje na udziałach. Część ich skutków może podlegać prawu adekwatnemu dla spółki, a nie wyłącznie prawu wskazanemu w kontrakcie.

W praktyce punkt wyjścia jest prosty: strony mogą wybrać prawo rządzące umową. Artykuł 3 rozporządzenia Rzym I opiera się na autonomii woli stron. Wybór może dotyczyć całej umowy albo tylko jej wyodrębnionej części, o ile taki podział nie prowadzi do niespójności konstrukcji kontraktowej.

Jak sformułować skuteczną klauzulę wyboru prawa

Wybór powinien być wyraźny albo wynikać w sposób jednoznaczny z postanowień umowy lub okoliczności sprawy. W obrocie B2B najbezpieczniejsza pozostaje prosta formuła: „Umowa podlega prawu polskiemu”. Nie trzeba dopisywać, iż z wyłączeniem norm kolizyjnych, ponieważ mechanizm Rzym I zasadniczo prowadzi do wskazania materialnego prawa danego państwa, a nie do dalszego odsyłania do jego norm prawa prywatnego międzynarodowego.

Sama obecność wzorca umowy, korespondencja po polsku czy miejsce płatności w Polsce zwykle nie zastąpią jasnej klauzuli. Nie warto także kopiować formuł używanych w systemach common law bez sprawdzenia ich funkcji w prawie kontynentalnym. Pozornie neutralny zapis może nie obejmować wszystkich dokumentów projektowych, zamówień wykonawczych, regulaminów lub późniejszych aneksów.

Przy umowach ramowych istotne jest objęcie wyborem prawa również zamówień, statement of work, licencji i dokumentów wykonawczych. Bez tego kolejne części współpracy mogą zostać ocenione według różnych porządków prawnych. To problem szczególnie realny w projektach software house, wdrożeniach SaaS i współpracy z zagranicznymi twórcami.

Brak wyboru prawa: reguły nie są intuicyjne

Jeżeli strony nie wskazały prawa, Rzym I nie pozostawia umowy poza regulacją. Ustala prawo adekwatne dzięki łączników przewidzianych dla konkretnych typów kontraktów. Sprzedaż towarów co do zasady podlega prawu państwa zwykłego pobytu sprzedawcy, a świadczenie usług – prawu państwa zwykłego pobytu usługodawcy. Umowy dotyczące nieruchomości podlegają zwykle prawu miejsca położenia nieruchomości.

Rozporządzenie zawiera także rozwiązania dla franczyzy, dystrybucji, aukcji oraz niektórych umów zawieranych na rynku regulowanym. Gdy danej umowy nie można przyporządkować do tych kategorii, stosuje się prawo państwa zwykłego pobytu strony spełniającej świadczenie charakterystyczne. To nie musi być strona, która wystawia fakturę o najwyższej wartości. W umowach mieszanych, obejmujących wdrożenie, licencję, utrzymanie i usługi doradcze, ustalenie świadczenia charakterystycznego bywa sporne.

Istnieje też klauzula ściślejszego związku. o ile z całości okoliczności jednoznacznie wynika, iż umowa jest wyraźnie ściślej związana z innym państwem, można odejść od standardowego łącznika. Nie jest to jednak narzędzie do swobodnego poszukiwania prawa wygodniejszego dla jednej ze stron. Ma charakter wyjątkowy i zwiększa ryzyko procesowe. Właśnie dlatego brak wyboru prawa w istotnym kontrakcie rzadko jest rozsądną strategią.

Granice autonomii stron w umowach B2C i pracowniczych

Wybór prawa ma granice, których nie usuwa choćby precyzyjnie napisana klauzula. W umowach konsumenckich wybór prawa nie może pozbawić konsumenta ochrony wynikającej z bezwzględnie obowiązujących przepisów państwa jego zwykłego pobytu, o ile przedsiębiorca kieruje tam swoją działalność. Dla sklepu internetowego lub platformy cyfrowej obsługującej klientów w wielu krajach UE oznacza to konieczność badania lokalnych reguł ochrony konsumentów, mimo wskazania jednego prawa w regulaminie.

Podobnie w umowach o pracę wybór prawa nie może odbierać pracownikowi ochrony gwarantowanej przez przepisy, które obowiązywałyby bez wyboru. Szczególne zasady mogą dotyczyć również ubezpieczeń. W tych obszarach klauzula wyboru prawa stanowi element konstrukcji umowy, ale nie daje przedsiębiorcy pełnej swobody regulacyjnej.

Dodatkowo każde państwo może stosować swoje przepisy wymuszające zastosowanie, czyli normy koniecznego zastosowania. Chodzi o regulacje chroniące najważniejsze interesy publiczne, na przykład wybrane wymogi rynku pracy, sankcje gospodarcze czy określone obowiązki regulacyjne. Sąd może też odmówić zastosowania przepisu obcego, o ile jego skutek byłby oczywiście sprzeczny z porządkiem publicznym państwa sądu. Są to wyjątki stosowane ostrożnie, ale w branżach regulowanych nie wolno ich pomijać w analizie compliance.

Kontrakty technologiczne: trzy obszary podwyższonego ryzyka

W umowach dotyczących technologii wybór prawa nabiera znaczenia nie tylko przy sporze o płatność. Po pierwsze, trzeba zbadać przeniesienie lub licencjonowanie praw własności intelektualnej. Umowa może podlegać jednemu prawu, ale zakres ochrony danego prawa autorskiego, znaku towarowego lub patentu często wiąże się z prawem państwa, dla którego żąda się ochrony.

Po drugie, kontrakty dotyczące danych i usług chmurowych wymagają rozdzielenia warstwy zobowiązaniowej od publicznoprawnych obowiązków regulacyjnych. Wybór prawa polskiego nie wyłącza stosowania RODO ani adekwatnych przepisów cyberbezpieczeństwa, jeżeli ich zakres zastosowania wynika z prawa Unii lub prawa krajowego. Nie zastąpi także analizy transferów danych, miejsca przetwarzania czy odpowiedzialności dostawców.

Po trzecie, warto ustalić relację umowy do Konwencji wiedeńskiej o międzynarodowej sprzedaży towarów, czyli CISG. o ile ma ona zastosowanie, może regulować podstawowe kwestie sprzedażowe, choćby gdy strony wskazały prawo państwa będącego jej stroną. Jej wyłączenie powinno być jednoznaczne, jeżeli strony rzeczywiście chcą oprzeć relację wyłącznie na prawie krajowym. W transakcjach obejmujących sprzęt, urządzenia IoT albo komponenty infrastruktury cyfrowej pominięcie tej kwestii może zmienić ocenę obowiązków stron.

Przed podpisaniem transgranicznej umowy warto zadać jedno praktyczne pytanie: czy wybrane prawo zostało wskazane dlatego, iż strona je zna i potrafi oszacować jego skutki, czy tylko dlatego, iż znalazło się w poprzednim wzorze? Dobra klauzula nie jest ozdobnikiem kontraktu. Ma sprawić, aby ryzyko było rozpoznane zanim przekształci się w kosztowny spór.

Idź do oryginalnego materiału