Prezes UODO zgłasza uwagi do zmian dotyczących rejestru fundacji rodzinnych

Przegląd ustawy o fundacji rodzinnej

Obowiązek przeglądu funkcjonowania przepisów przewiduje art. 143 ustawy z 26.1.2023 r. o fundacji rodzinnej (Dz.U. z 2023 r. poz. 326; dalej: FundRodzU). Projekt przeglądu, obejmujący także postulowane zmiany m.in. w obszarze podatkowym, został przekazany Prezesowi UODO do zaopiniowania.

Zastrzeżenia organu nadzorczego dotyczą dwóch propozycji. Pierwsza zakłada włączenie rejestru fundacji rodzinnych do Krajowego Rejestru Sądowego i związane z tym udostępnienie danych osobowych z rejestru w internecie. Z przekazanego do zaopiniowania dokumentu wynika, iż w Ministerstwie Sprawiedliwości prowadzone są prace nad takim kierunkiem zmian.

Druga propozycja zakłada umożliwienie organom Krajowej Administracji Skarbowej stałego dostępu do rejestru i pełnych akt rejestrowych. Rozwiązanie to ma służyć pełniejszemu wykorzystaniu potencjału analitycznego KAS i przeciwdziałaniu nadużyciom z wykorzystaniem konstrukcji fundacji rodzinnej.

Stanowisko Prezesa UODO dotyczy zatem propozycji przedstawionych w ramach przeglądu ustawy, a nie obowiązujących już nowych zasad dostępu do rejestru.

Upublicznienie danych wymaga oceny zakresu ingerencji w prywatność

Prezes UODO nie kwestionuje potrzeby zmiany modelu funkcjonowania fundacji rodzinnych. Zwrócił jednak uwagę, iż podmioty te nie służą wyłącznie gromadzeniu aktywów przez osoby fizyczne. Informacje związane z uczestnictwem w strukturach fundacji mogą pozostawać w ścisłym związku z relacjami rodzinnymi i osobistymi.

W ocenie organu powszechne udostępnienie danych w internecie mogłoby prowadzić do ujawniania informacji dotyczących życia rodzinnego, dochodów oraz innych danych odnoszących się do osób fizycznych. Prezes UODO zwraca przy tym uwagę, iż w przeważającej części nie są to osoby pełniące funkcje publiczne.

Obecny model opiera się na ograniczonej jawności informacji o uczestnikach fundacji rodzinnych, poprzez ograniczony dostęp do akt rejestrowych (art. 113 FundRodzU). Projekt przeglądu wskazuje natomiast na możliwość przejścia do rozwiązania zapewniającego znacznie szerszy dostęp do danych. Zdaniem Prezesa UODO taka zmiana powinna zostać poprzedzona pogłębioną oceną jej zgodności z przepisami o ochronie danych osobowych i prawem do prywatności.

Dane szczególnych kategorii i numery PESEL

Istotnym elementem stanowiska jest charakter danych przetwarzanych w związku z działalnością fundacji rodzinnych. Prezes UODO wskazuje, iż w określonych sytuacjach informacje o fundatorach lub beneficjentach mogą ujawniać dane szczególnych kategorii chronione na podstawie art. 9 RODO.

Jako przykład podano dane beneficjenta pobierającego świadczenia z fundacji wspierającej osoby chore na raka. Informacje związane z takim świadczeniem mogą prowadzić do ujawnienia danych dotyczących zdrowia. Podobne ryzyko może dotyczyć informacji o fundatorze wspierającym za pośrednictwem fundacji organizację o charakterze światopoglądowym, politycznym lub religijnym.

Fundacje rodzinne przetwarzają również numery PESEL, które jak podkreśla Prezes UODO, podlegają wzmocnionej ochronie prawnej. Akta mogą natomiast zawierać informacje objęte tajemnicami prawnie chronionymi, w tym dokumenty dotyczące leczenia beneficjenta przekazane w związku z pobieraniem świadczeń.

Z tego względu ocena projektowanego modelu jawności nie może ograniczać się wyłącznie do samego rejestru. Znaczenie ma również zakres danych znajdujących się w aktach oraz możliwość powiązania informacji rejestrowych z sytuacją osobistą lub rodzinną konkretnych osób.

Zastrzeżenia dotyczące stałego dostępu KAS

Odrębne wątpliwości Prezesa UODO dotyczą przyznania Krajowej Administracji Skarbowej stałego dostępu do rejestru oraz pełnych akt rejestrowych fundacji rodzinnych. Organ zwraca uwagę, iż rozwiązanie takie obejmowałoby również dane osób, przeciwko którym nie toczy się postępowanie karne.

W stanowisku wskazano na możliwą kolizję takiego rozwiązania z prawami gwarantowanymi przez Konstytucję RP i RODO oraz na standardy wynikające z orzecznictwa sądów międzynarodowych.

Prezes UODO przywołał m.in. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 23.10.2014 r. w sprawie Melo Tadeu przeciwko Portugalii, nr skargi 27785/10, odnosząc się do znaczenia zasady domniemania niewinności także w postępowaniach prowadzonych przez organy podatkowe.

Wskazano również na wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE z 2.3.2021 r., C-746/18, Legalis, dotyczący dostępu organów dochodzeniowych do danych telekomunikacyjnych. Prezes UODO odwołuje się do tego orzeczenia w kontekście ograniczeń w pozyskiwaniu danych przez organy państwa.

Organ przypomniał ponadto swój wcześniejszy postulat kompleksowego przeglądu przepisów ustawy o Krajowej Administracji Skarbowej odnoszących się do przetwarzania danych osobowych. Stanowisko w tej sprawie było przedmiotem wystąpienia Prezesa UODO w 2024 r.

TSUE o publicznym dostępie do danych

W stanowisku przywołano także wyrok TSUE z 22.11.2022 r. w połączonych sprawach Luxembourg Business Registers, C-37/20 i C-601/20, Legalis, dotyczących rejestrów beneficjentów rzeczywistych.

Prezes UODO wskazuje, iż przy projektowaniu publicznego dostępu do informacji konieczne jest zbadanie, czy rozwiązanie jest odpowiednie do realizacji celu leżącego w interesie ogólnym, czy ingerencja w prawa chronione Kartą praw podstawowych UE została ograniczona do tego, co bezwzględnie konieczne, oraz czy pozostaje proporcjonalna do realizowanego celu.

W kontekście publikowania informacji o sytuacji majątkowej organ odwołał się również do wyroku TSUE z 9.11.2010 r., Volker und Markus Schecke i Eifert, C-92/09 i C-93/09, Legalis. Sprawa dotyczyła internetowej publikacji danych beneficjentów środków z Europejskiego Funduszu Rolniczego Gwarancji, w tym informacji o otrzymanych kwotach. Orzeczenie zostało przywołane jako przykład potwierdzający, iż internetowe udostępnianie imiennych danych może stanowić ingerencję w życie prywatne.

Prezes UODO wskazuje na możliwość mniej inwazyjnych rozwiązań

Według Prezesa UODO uznanie obecnego modelu ograniczonej jawności za niewystarczający nie oznacza, iż konieczne jest powszechne udostępnianie danych w internecie.

Organ wskazuje, iż dostęp do informacji przez organy publiczne oraz osoby mające w tym interes prawny może zostać uregulowany przy zastosowaniu rozwiązań mniej inwazyjnych i bardziej adekwatnych. Stanowisko nie przesądza jednak, jaki konkretnie model powinien zostać przyjęty.

Jeżeli projektodawca zdecyduje się na zmianę zasad przetwarzania danych osobowych w fundacjach rodzinnych, powinien zgodnie ze stanowiskiem Prezesa UODO zapewnić zgodność nowych rozwiązań z przepisami o ochronie danych oraz przewidzieć konkretne środki ochrony praw i wolności osób, których dane dotyczą.

Komentarz