9 godzin temu
Roszczenia matki dziecka pozamałżeńskiego
Z art. 141 KRO wynika, iż ojciec niebędący mężem matki obowiązany jest przyczynić się w rozmiarze odpowiadającym okolicznościom do pokrycia wydatków związanych z ciążą i porodem oraz kosztów 3-miesięcznego utrzymania matki w okresie porodu. Z ważnych powodów matka może żądać udziału ojca w kosztach swego utrzymania przez czas dłuższy niż 3 miesiące. o ile wskutek ciąży lub porodu matka poniosła inne konieczne wydatki albo szczególne straty majątkowe, może żądać, ażeby ojciec pokrył odpowiednią część tych wydatków lub strat. Co istotne, roszczenia te przysługują matce niezależnie od tego, czy dziecko urodziło się żywe, i przedawniają się z upływem 3 lat od dnia porodu. W orzecznictwie wyjaśniono, iż przedłużenie obowiązku utrzymania matki stanowi w istocie dalszą ochronę praw dziecka. Zabezpieczenie utrzymania matce ma bowiem na celu zapewnienie dziecku niezbędnej opieki w sytuacji szczególnej, w której, w okolicznościach konkretnej sprawy, jest to możliwe tylko przez matkę, która w okresie zaprzestania pracy zarobkowej nie ma środków na zapewnienie sobie niezbędnego utrzymania. „Ważnym powodem” w rozumieniu art. 141 § 1 zd. 2 KRO może być np. zły stan zdrowia dziecka czy korzystanie przez matkę z urlopu wychowawczego (zob. wyrok SN z 29.9.1978 r., II CR 418/78, Legalis; uchwała SN z 23.4.1976 r., III CZP 20/76, Legalis).
Stan faktyczny
O.M. urodziła się jako pozamałżeńskie dziecko A.B. i M.J.M. Małoletnia została uznana za osobę niepełnosprawną od urodzenia. Stwierdzono, iż O.M. wymaga stałej opieki innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną zdolnością do samodzielnej egzystencji oraz koniecznością współudziału opiekuna w procesie leczenia i rehabilitacji. Stwierdzone u małoletniej zmiany genetyczne powodują wrodzone wady rozwojowe wielu układów oraz liczne zaburzenia neurorozwojowe skutkujące znacznym opóźnieniem w rozwoju. A.B., która wcześniej pracowała jako księgowa, zrezygnowała z pracy zarobkowej w celu zaopiekowania się dzieckiem. Matka opiekuje się córką całodobowo, nie jest wspierana w żadnym zakresie przez ojca dziecka i nie ma możliwości podjęcia jakiegokolwiek zatrudnienia. A.B. utrzymuje się wyłącznie z pielęgnacyjnego wynoszącego 2119 zł. Alimenty zasądzone od ojca na rzecz córki wynosiły 500 zł.
A.B. wystąpiła o podwyższenie alimentów oraz udział ojca w kosztach swego utrzymania. W 2022 r. SR w L. podwyższył alimenty zasądzone wyrokiem z 2018 r. na rzecz O.M. do 1800 zł miesięcznie oraz zasądził od M.J.M. na rzecz A.B. po 500 zł miesięcznie z tytułu udziału w kosztach utrzymania matki dziecka, oddalając powództwo w pozostałym zakresie. SO w L. oddalił apelacje obu stron.
Zarzuty skargi kasacyjnej
M.J.M. złożył skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem wyroku SO w L. twierdząc, iż jest on niezgodny z art. 141 § 1 KRO, z uwagi na oczywistą bezzasadność żądania matki dotyczącego udziału ojca dziecka w kosztach jej utrzymania. Jego zdaniem kwestia roszczeń powódki A.B. została rozstrzygnięta wydanym w 2018 r. prawomocnym wyrokiem, w którym zasądzono na jej rzecz kwotę odpowiadającą trzymiesięcznym kosztom utrzymania w okresie porodu. Sąd orzekał zatem w sprawie objętej powagą rzeczy osądzonej. M.J.M. dowodził też, iż A.B. ma środki niezbędne do zapewnienia sobie utrzymania, skoro zrezygnowała z pracy w celu otrzymywania świadczenia pielęgnacyjnego. W rezultacie Sąd bezpodstawnie obciążył go obowiązkiem utrzymywania osoby, która nie jest jego żoną i ma własne źródło dochodów. M.J.M. kwestionował również dopuszczalność bezterminowego obciążenia go tym obowiązkiem, ponieważ SO w L. nie określił, na jaki czas przedłuża zobowiązanie do utrzymywania A.B.
Stwierdzenie niezgodności orzeczenia z prawem
SN odmówił przyjęcia skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia do rozpoznania. Jak podkreślono, skarga taka stanowi nadzwyczajny, sformalizowany środek procesowy i wszystkie jej wymagania konstrukcyjne określone w art. 4245 § 1 KPC należy interpretować ściśle. Zasadą bowiem jest, iż prawomocność tworzy nowy stan prawny pomiędzy stronami albo erga omnes, jak też sanuje wszelkie ewentualne naruszenia prawa, którymi orzeczenie jest dotknięte (zob. postanowienie SN z 3.6.2009 r., IV CNP 116/08, Legalis). W orzecznictwie przyjmuje się, iż za niezgodne z prawem w rozumieniu art. 4241 § 1 KPC może zostać uznane orzeczenie sprzeczne z niewątpliwymi i niepodlegającymi różnej wykładni przepisami, ogólnie przyjętymi standardami rozstrzygnięć, a także takie, które zostało wydane w wyniku rażąco błędnej wykładni lub zastosowania prawa, co jest oczywiste i nie wymaga głębszej analizy prawniczej (zob. wyroki SN z 20.1.2011 r., I BP 4/10, Legalis). Podkreśla się przy tym, iż stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia nie może nastąpić bez uwzględnienia istoty władzy sądowniczej, czyli orzekania w warunkach niezawisłości, w sposób bezstronny, zależny nie tylko od obowiązujących ustaw, ale także od swobody sędziego w zakresie interpretacji prawa oraz oceny faktów stanowiących podłoże sporu.
Przedłużenie obowiązku utrzymania matki
SN uznał za oczywiście bezzasadny zarzut dotyczący orzekania w sprawie objętej powagą rzeczy osądzonej. W wyroku z 2018 r. SR w L. nie orzekał o żądaniu A.B. dotyczącego jej kosztów utrzymania po porodzie przekraczających okres trzech miesięcy. W postępowaniu tym żądanie takie nie było bowiem zgłaszane. SN stwierdził, iż wbrew twierdzeniom M.J.M. podstawą obciążenia ojca dziecka kosztami utrzymania matki na podstawie art. 141 § 1 zd. 2 KRO nie jest brak po jej stronie jakichkolwiek dochodów. Przesłanką orzeczenia o obowiązku partycypacji ojca w kosztach utrzymania matki jest niemożność uzyskania przez matkę dochodów zaspokajających jej usprawiedliwione potrzeby z uwagi na sprawowanie osobistej pieczy nad dzieckiem. Nie ma przy tym wymogu, aby matka dziecka wykazywała, iż żyje w niedostatku. Natomiast określenie wysokości tej partycypacji uzależnione jest od okoliczności konkretnej sprawy, w tym możliwości zarobkowych ojca. SN podkreślił, iż skarga nie dotyczy poziomu obciążenia M.J.M. kosztami utrzymania matki dziecka, ale samej dopuszczalności takiego obciążenia. W uzasadnieniu postanowienia wskazano, iż w tej sprawie wysokość świadczenia przyznanego od A.B. od M.J.M. określono na 500 zł, w sytuacji gdy zrezygnowała ona z pracy księgowej, która pozwalała jej na godziwe utrzymanie.
SN nie znalazł również podstaw do kwestionowania okresu, na jaki obciążono M.J.M. kosztami utrzymania matki dziecka. W sytuacji gdy w chwili orzekania ustalenie ram czasowych oddziaływania „ważnych powodów” jest utrudnione, sąd może przedłużyć obowiązek udziału ojca dziecka pozamałżeńskiego w kosztach utrzymania jego matki bez oznaczenia granicy czasowej. W uzasadnieniu postanowienia opisano liczne schorzenia dziecka, ze skutkami których A.B. musi borykać się samodzielnie. Ojciec dziecka w żaden sposób nie pomaga jej bowiem w opiece nad wymagającą całodobowej i szczególnej troski córką. Jednocześnie SN zaznaczył, iż w przypadku ustania przyczyny przedłużenia obowiązku lub powstania podstaw do obniżenia kwoty orzeczonej przez sąd M.J.M. może żądać zmiany rozstrzygnięcia na podstawie art. 138 KRO przez modyfikację nałożonego na niego obowiązku lub stwierdzenie jego wygaśnięcia.
