3 godzin temu
Sąd Apelacyjny w Warszawie, w wyroku z 13.5.2026 r., III AUa 2142/24, Legalis, oddalił apelację organu rentowego jako bezzasadną. Przedmiotem postępowania była możliwość rozstrzygnięcia przez sąd co do istoty sprawy i przyznania odwołującemu się prawa do ponownego obliczenia wysokości emerytury na podstawie art. 25a ust. 2a i 2b ustawy z 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 1749; dalej: EmRentyFUSU), w brzmieniu nadanym art. 3 pkt 1 ustawy z 24.6.2021 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2021 r. poz. 1621; dalej: ZmSysUbSpołU21).
W 2011 r. organ rentowy przyznał odwołującemu się prawo do emerytury. Na mocy art. 3 pkt 1 ZmSysUbSpołU21 zmieniono art. 25a EmRentyFUSU, nadając nowe brzmienie ust. 2 pkt 2 oraz dodając ust. 2a i 2b. Zgodnie z nowymi regulacjami, w przypadku ustalania wysokości emerytury w czerwcu danego roku waloryzacji składek dokonuje się w taki sam sposób jak przy ustalaniu wysokości emerytury w maju danego roku, o ile jest to korzystniejsze dla ubezpieczonego. Rozwiązanie to stosuje się również do ubezpieczonego, który wiek uprawniający do emerytury osiągnął po 31 maja danego roku.
Jednocześnie art. 17 ZmSysUbSpołU21 określił zakres zastosowania nowych regulacji. Przepisy art. 25a ust. 2 pkt 2 oraz ust. 2a i 2b EmRentyFUSU, w brzmieniu nadanym ustawą zmieniającą, znalazły zastosowanie do emerytur przyznanych na wniosek zgłoszony po 31.5.2021 r. lub przyznanych na podstawie art. 24a EmRentyFUSU osobom, które wiek emerytalny ukończyły po 31.5.2021 r., a także do rent rodzinnych przyznanych po osobach zmarłych po tej dacie. W przypadku świadczeń przyznanych przed wejściem w życie ustawy przewidziano ich ponowne przeliczenie na zasadach określonych w przepisach przejściowych.
Trybunał Konstytucyjny orzekł w wyroku z 15.11.2023 r., P 7/22, Legalis, iż art. 17 ZmSysUbSpołU21 w zw. z art. 25a ust. 2 pkt 2 i ust. 2a EmRentyFUSU, w zakresie, w jakim pomija emerytury przyznane na wniosek zgłoszony przed 1.6.2021 r., jest niezgodny z art. 32 ust. 1 w zw. z art. 67 ust. 1 Konstytucji RP. TK uznał za nieuzasadnione zróżnicowanie sytuacji ubezpieczonych, którym ustalono tzw. emerytury czerwcowe przed i po tej dacie.
W związku z wyrokiem TK odwołujący się wystąpił do organu rentowego o ponowne obliczenie świadczenia. Decyzją z 23.2.2024 r. organ odmówił wznowienia postępowania, powołując się na art. 149 § 3 i art. 145 § 2 KPA w zw. z art. 83b ustawy z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 199). Odwołujący się zaskarżył decyzję do sądu I instancji, domagając się m.in. ponownego obliczenia emerytury.
Rozstrzygnięcie sądu I instancji
27.8.2024 r. sąd I instancji zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, iż przyznał odwołującemu się prawo do ponownego obliczenia wysokości emerytury na podstawie art. 25a ust. 2a i 2b EmRentyFUSU, w brzmieniu nadanym art. 3 pkt 1 ZmSysUbSpołU21.
Sąd uznał, iż w następstwie wyroku TK pojawiła się możliwość ponownego obliczenia emerytury przyznanej odwołującemu się w czerwcu 2011 r. Stwierdził także, iż organ rentowy nie rozpoznał w istocie wniosku o ponowne ustalenie wysokości świadczenia, koncentrując się na odmowie wznowienia postępowania w trybie przepisów KPA.
Sąd krytycznie ocenił sposób działania organu rentowego, dostrzegając, iż pozostawienie sprawy do ponownego rozpoznania przez organ mogłoby prowadzić do wydania kolejnej decyzji odmownej i dalszego przedłużenia postępowania. W tej sytuacji, stosownie do art. 47714 § 3 zdanie pierwsze KPC, sąd orzekł co do istoty sprawy.
Rozstrzygnięcie sądu II instancji i podstawy jego wydania
Organ rentowy wniósł apelację od rozstrzygnięcia sądu I instancji. Sąd Apelacyjny w Warszawie oddalił ją jako bezzasadną. Uznał, iż sąd I instancji prawidłowo ustalił stan faktyczny i dokonał adekwatnej wykładni przepisów.
SA podzielił również pogląd, iż uwzględnienie skutków wyroku TK z 15.11.2023 r., P 7/22, Legalis, prowadzi do przyznania odwołującemu się prawa do ponownego obliczenia emerytury. Wskazał przy tym, iż organy rentowe w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych są zobowiązane do szczególnej staranności przy ustalaniu rzeczywistego przedmiotu wniosku ubezpieczonego. Treść wniosku oraz powołane w nim okoliczności powinny znajdować odzwierciedlenie zarówno w rozstrzygnięciu, jak i w uzasadnieniu decyzji.
Sąd stanął również na stanowisku, iż art. 145 KPA nie znajdował w tej sprawie zastosowania. Art. 114 EmRentyFUSU przewiduje bowiem szczególny tryb ponownego ustalenia prawa do świadczenia lub jego wysokości, mimo istnienia wcześniejszej prawomocnej decyzji. W orzecznictwie przyjmuje się, iż regulacja ta ma charakter lex specialis wobec przepisów KPA dotyczących wznowienia postępowania.
Sąd II instancji uznał ponadto, iż dotychczasowa nieprawidłowa interpretacja przepisów przez organ rentowy może zostać zakwalifikowana jako błąd organu w rozumieniu art. 114 ust. 1 pkt 6 EmRentyFUSU. Przesłanka ta obejmuje obiektywną wadliwość decyzji, niezależnie od tego, czy jest ona następstwem zaniedbania, pomyłki czy wadliwej wykładni przepisów.
W konsekwencji zaskarżona decyzja powinna była obejmować także kwestię ponownego ustalenia wysokości emerytury na podstawie art. 114 EmRentyFUSU, a świadczenie odwołującego się podlegało ponownemu obliczeniu z uwzględnieniem art. 25a ust. 2a i 2b EmRentyFUSU.
Komentarz
Omawiane orzeczenie dotyczy zagadnienia znajdującego się na styku prawa ubezpieczeń społecznych, postępowania cywilnego i postępowania administracyjnego. Specyfika spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych polega na tym, iż wniesienie odwołania od decyzji organu rentowego przenosi sprawę na drogę postępowania przed sądem powszechnym, którego zadaniem jest ustalenie okoliczności faktycznych, dokonanie wykładni i zastosowanie prawa materialnego, a ostatecznie – rozstrzygnięcie co do istoty sprawy.
W doktrynie trafnie wskazuje się, iż „wnioskodawca odwołujący się od decyzji organu rentowego uzyskuje przeniesienie sprawy na drogę cywilnego postępowania sądowego, postępowania wyposażonego w środki umożliwiające wyjaśnienie okoliczności faktycznych (stanu faktycznego) i kwestii prawnomaterialnych (wykładni i zastosowania prawa), prowadzącego do orzeczenia co do istoty sprawy” (por. K. Flaga-Gieruszyńska [w:] K. Flaga-Gieruszyńska, A. Zieliński, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, wyd. 13, 2025, Legalis, art. 47714 KPC).
Za interesujące należy uznać również motywy, którymi kierował się sąd I instancji, podejmując decyzję o rozstrzygnięciu sprawy co do jej istoty. Zgodnie z art. 47714 § 3 zdanie pierwsze KPC, o ile odwołanie wniesiono w związku z niewydaniem decyzji przez organ rentowy, sąd w razie uwzględnienia odwołania zobowiązuje organ do wydania decyzji w określonym terminie, zawiadamiając o tym organ nadrzędny, albo orzeka co do istoty sprawy. W analizowanej sprawie sąd uznał, iż działania organu rentowego zmierzały w istocie do nierozpoznania żądania odwołującego się dotyczącego ponownego ustalenia wysokości świadczenia. Sąd brał przy tym pod uwagę, iż ponowne przekazanie sprawy organowi mogłoby doprowadzić do wydania kolejnej decyzji odmownej, a następnie do ponownego skierowania sprawy na drogę sądową. Rozstrzygnięcie co do istoty sprawy miało zatem zapobiec niepotrzebnemu przedłużaniu postępowania.
Takie działanie znajduje uzasadnienie w odformalizowanym charakterze postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych i nie stanowi niedopuszczalnego wkroczenia w kompetencje organu rentowego. Ustawodawca wyraźnie przyznał bowiem sądowi możliwość rozstrzygnięcia co do istoty sprawy w sytuacjach określonych w art. 47714 § 3 KPC. Rozwiązanie to może także służyć sprawnemu rozpoznawaniu spraw o podobnym charakterze.
Należy jednak zachować ostrożność, aby dążenie do sprawnego rozstrzygania podobnych spraw nie prowadziło do automatyzmu i pomijania okoliczności wymagających indywidualnej oceny. Każda sprawa powinna być bowiem rozpoznawana przy uwzględnieniu jej konkretnego stanu faktycznego i prawnego.
Zgodzić należy się również ze stanowiskiem sądu II instancji co do nieprawidłowości zastosowania przez organ rentowy art. 145 KPA zamiast art. 114 EmRentyFUSU. Ten ostatni przepis przewiduje szczególny mechanizm ponownego ustalenia prawa do świadczenia lub jego wysokości i jest w tym zakresie traktowany jako lex specialis wobec regulacji KPA dotyczących wznowienia postępowania. Pogląd ten znajduje oparcie w utrwalonym orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. wyrok SN z 13.5.2004 r., III UK 16/04, Legalis).
Podzielić należy także stanowisko dotyczące możliwości zakwalifikowania wadliwej interpretacji przepisów przez organ rentowy jako błędu organu w rozumieniu art. 114 ust. 1 pkt 6 EmRentyFUSU. W tym ujęciu znaczenie ma obiektywna wadliwość wcześniejszego rozstrzygnięcia, a nie wyłącznie przyczyna, która doprowadziła do jego wydania.
Wyrok SA w Warszawie – III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z 13.5.2026 r., III AUa 2142/24, Legalis
