Stop dla fikcyjnych małżeństw z obywatelami Unii

Stan faktyczny

R. (obywatel państwa trzeciego) wjechał do Irlandii na podstawie zezwolenia na pobyt dla studentów. W 2010 r., 16 dni przed wygaśnięciem tego zezwolenia, R. poślubił obywatelkę Unii, która skorzystała ze swobody pobytu w Irlandii. W 2015 r. R. nabył irlandzkie obywatelstwo. W 2018 r. R. i jego żona rozwiedli się. W 2019 r. obywatelka państwa trzeciego złożyła wniosek o zezwolenie na pobyt w Irlandii ze względu na to, iż jest matką dziecka będącego irlandzkim obywatelem, którego biologicznym ojcem jest R. Wniosek ten spowodował wszczęcie postępowania mającego na celu ustalenie, czy małżeństwo zawarte w 2010 r. było małżeństwem fikcyjnym.

Rozpatrujący ten spór, irlandzki Sąd powziął wątpliwości, czy w takiej sytuacji ma zastosowanie dyrektywa 2004/38/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 29.4.2004 r. w sprawie prawa obywateli Unii i członków ich rodzin do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich, zmieniająca rozporządzenie (EWG) Nr 1612/68 i uchylająca dyrektywy 64/221/EWG, 68/360/EWG, 72/194/EWG, 73/148/EWG, 75/34/EWG, 75/35/EWG, 90/364/EWG, 90/365/EWG i 93/96/EWG (Dz.Urz. UE L z 2004 r. Nr 158, s. 77).

Stanowisko TS

Beneficjent

Zgodnie z art. 3 ust. 1 dyrektywy 2004/38 zakresem stosowania tej dyrektywy oraz możliwością korzystania z praw w niej przewidzianych objęci są obywatele Unii, którzy przemieszczają się do innego państwa członkowskiego lub przebywają w państwie członkowskim innym niż państwo członkowskie, którego są obywatelami, oraz do członków ich rodziny, którzy im towarzyszą lub do nich dołączają.

W niniejszej sprawie Trybunał potwierdził, iż od momentu uzyskania obywatelstwa R. przebywa w Irlandii na podstawie prawa krajowego i nie odpowiada już definicji pojęcia „beneficjenta” w rozumieniu art. 3 ust. 1 dyrektywy 2004/38, która to nie reguluje już jego pobytu w Irlandii. Zatem w dniu wszczęcia w 2019 r. dochodzenia dotyczącego istnienia małżeństwa fikcyjnego R.S. nie był już „beneficjentem” w rozumieniu tego przepisu. Jednakże dochodzenie to dotyczyło w szczególności okresu, w którym R.S. przebywał w Irlandii na podstawie dyrektywy 2004/38. Ponadto, to dochodzenie doprowadziło do stwierdzenia, iż wszelkie prawa przyznane na mocy tej dyrektywy, w tym zatem prawo pobytu, z którego R. korzystał na podstawie tej dyrektywy, uznano za cofnięte ab initio.

Nadużycie praw

Zgodnie z art. 35 dyrektywy 2004/38 państwa członkowskie mogą przyjąć niezbędne środki w celu odmowy, unieważnienia lub cofnięcia jakiegokolwiek prawa przyznanego tą dyrektywą w przypadku nadużycia praw lub oszustw, na przykład małżeństw fikcyjnych, przy czym wszelkie środki tego typu muszą być proporcjonalne i podlegać zabezpieczeniom proceduralnym przewidzianym w tej dyrektywie.

W ocenie TS z elementów językowej wykładni wynika, iż art. 35 dyrektywy 2004/38 ma zastosowanie do środków przyjętych na podstawie prawa przyznanego przez tę dyrektywę w przeszłości, choćby jeżeli zainteresowana osoba nie jest już w chwili przyjęcia tych środków „beneficjentem” w rozumieniu art. 3 ust. 1 dyrektywy 2004/38. Trybunał stwierdził, iż tę językową wykładnię potwierdza kontekst, w jaki wpisuje się ten przepis. Ponadto, ze względu na swój cel i skuteczność (effet utile) art. 35 ma przez cały czas zastosowanie po takiej utracie. Trybunał podkreślił, iż ten przepis stanowi wyraz ogólnej zasady zakazującej nadużywania prawa. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem TS dowód istnienia praktyki stanowiącej nadużycie wymaga z jednej strony szeregu obiektywnych okoliczności, z których wynika, iż pomimo formalnego poszanowania warunków przewidzianych w uregulowaniach Unii cel, jakiemu służą te uregulowania, nie został osiągnięty, a z drugiej strony – wystąpienia subiektywnego elementu w postaci woli uzyskania korzyści wynikającej z uregulowań Unii poprzez sztuczne stworzenie przesłanek wymaganych dla jej uzyskania (wyrok TS z 18.12.2014 r., McCarthy i in., C-202/13, Legalis, pkt 54). Ponieważ zaś zachowanie stanowiące nadużycie polega na sztucznym stworzeniu warunków wymaganych do uzyskania korzyści oraz na ich formalnym spełnieniu, takie zachowanie jest ze swej natury trudne do wykrycia. W praktyce, ze względu na jego ukryty charakter, jest ono często wykrywane nie w momencie jego zaistnienia, ale na późniejszym etapie. W tych okolicznościach TS stwierdził, iż cel polegający na zwalczaniu oszustw i praktyk stanowiących nadużycie wymaga interpretowania art. 35 dyrektywy 2004/38 w ten sposób, iż przyznaje on państwom członkowskim uprawnienie do podjęcia niezbędnych środków w przypadku oszustw lub nadużycia praw, które miały wpływ na prawo przyznane na mocy tej dyrektywy, choćby w dniu, w którym prawo to przestało wywoływać skutki, a zainteresowana osoba nie ma już statusu „beneficjentem” w rozumieniu art. 3 ust. 1 dyrektywy 2004/38. Przeciwna wykładnia mogłaby w rzeczywistości przynieść korzyści sprawcom oszustw lub nadużyć prawa, którym udało się ukrywać oszustwo lub nadużycie przez wystarczająco długi czas, co mogłoby podważyć ten cel.

W świetle powyższych rozważań TS uznał, iż z wykładni językowej, systemowej i celowościowej art. 35 dyrektywy 2004/38 wynika, iż ten przepis ma zastosowanie do środków przyjętych na podstawie prawa przyznanego przez tę dyrektywę w przeszłości, choćby jeżeli zainteresowana osoba nie jest już w chwili przyjęcia tych środków „beneficjentem” w rozumieniu art. 3 ust. 1 tej dyrektywy.

Zakres uprawnień

Trybunał wskazał, iż z szerokiego sformułowania art. 35 dyrektywy 2004/38, wynika, iż prawodawca Unii przyznał państwom członkowskim pewien zakres uznania przy wykonywaniu uprawnienia do przyjęcia środków niezbędnych do odmowy, unieważnienia lub cofnięcia jakiegokolwiek prawa przyznanego przez tę dyrektywę. Wykonywanie tego uprawnienia podlega jednak, jak wynika z samej treści tego przepisu, zasadzie proporcjonalności oraz gwarancjom proceduralnym przewidzianym w art. 30 i 31 tej dyrektywy.

Z akt sprawy wynika, iż stwierdzenie istnienia małżeństwa fikcyjnego mogłoby prowadzić do późniejszego cofnięcia nadania R.S. statusu obywatela Unii, a tym samym do utraty przez niego tego statusu. Trybunał wskazał, iż art. 20 TFUE nie stoi na przeszkodzie temu, aby państwo członkowskie cofnęło obywatelowi Unii nabyte przez nadanie obywatelstwo tego państwa, o ile zostało ono uzyskane na skutek podstępu, pod warunkiem, iż taka decyzja o cofnięciu obywatelstwa przestrzega zasady proporcjonalności (wyrok TS z 2.3.2010 r., Rottmann, C-135/08, Legalis, pkt 59).

Reasumując, TS orzekł, iż art. 35 dyrektywy 2004/38 należy interpretować w ten sposób, iż pozwala on adekwatnym organom państwa członkowskiego na zbadanie i w stosownym przypadku ustalenie lub stwierdzenie, iż osoba, której wcześniej przysługiwało pochodne prawo do przemieszczania się i pobytu na podstawie tej dyrektywy, popełniła oszustwo lub nadużycie praw, choćby jeżeli osoba ta nabyła obywatelstwo tego państwa członkowskiego, i jeżeli w chwili prowadzenia dochodzenia jej pobyt w tym państwie członkowskim nie jest już oparty na tej dyrektywie.

Komentarz