7 godzin temu
Stan faktyczny
W 2024 r. SR w W. zakończył postępowanie mające na celu podział spadku po małżonkach E.M. i M.S. W trakcie postępowania ustalono, iż E.M. i M.S. przez wiele lat żyli w nieformalnym związku, zaś związek małżeński zawarli w 1981 r., na kilka dni przed śmiercią M.S. Małżonkowie nie zdążyli zgromadzić majątku objętego wspólnością małżeńską. E.M. zmarła w 1988 r. Spory co do składników pozostawionego przez E.M. i M.S. majątku, tego komu mają przypaść poszczególne jego składniki oraz kto jest spadkobiercą trwały od 1981 r. Ostatecznie w 1996 r. zapadło postanowienie stwierdzające, iż spadek po M.S. nabyła żona E.M. i córka A.P. po 1/2 części, zaś postanowieniem z 2013 r., sprostowanym w 2021 r., sąd stwierdził, iż spadek po E.M. nabyły jej dzieci: córki A.P. i I.R. oraz syn J.M., po 1/3 części każde z nich. Co istotne I.R. w 2016 r. uzyskała sądowe ustalenie ojcostwa M.S.
Głównymi składnikami spadku po E.M. i M.S. były budynek mieszkalny i zabudowania gospodarcze, stanowiące odrębny od gruntu przedmiot własności. Natomiast gospodarstwo rolne M.S., z wyłączeniem budynków, zostało przejęte na rzecz Skarbu Państwa w zamian za rentę. Sąd zaliczył do spadku równowartość darowizn, wynoszących w sumie 130 tys. zł., poczynionych przez zmarłego na rzecz A.P. Działu spadku dokonano poprzez przyznanie A.P. prawa własności budynku mieszkalnego, którego wartość oszacowano na 302 tys. zł, natomiast własność budynków gospodarczych, uznanych za prawa bez wartości, przypadła I.R. Dodatkowo SR w W. zasądził od A.P. na rzecz I.R. spłatę w kwocie ponad 259 tys. zł.
Związanie orzeczeniem o stwierdzeniu nabycia spadku
SO w W. w większości uwzględnił apelację A.P. zmniejszając spłatę na rzecz I.R. do 72 tys. zł. W uzasadnieniu orzeczenia wyjaśniono, iż najważniejsze znaczenie w sprawie ma fakt, iż w 1996 r. zostało wydane postanowienie SR w W. w przedmiocie stwierdzenia nabycia spadku po M.S. Pomimo tego, iż I.R. uzyskała później prawomocny wyrok potwierdzający jej pokrewieństwo ze spadkodawcą, czyli ustalenie ojcostwa, to brak było podstaw do zaliczenia jej do grona spadkobierców M.S. Sąd ustalił bowiem, iż nie wszczęto postępowania na podstawie art. 679 KPC. Przepis ten daje możliwość zmiany prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku w razie przeprowadzenia dowodu, iż spadek w całości lub w części nabyła inna osoba niż wskazana w tym postanowieniu. W takiej sytuacji sąd spadku stwierdza nabycie spadku zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym. Wniosek o wszczęcie takiego postępowania może zgłosić każdy zainteresowany. Jednak I.R. przyznała, iż po uzyskaniu w 2016 r. orzeczenia o ustaleniu ojcostwa M.S. nie wystąpiła z taką inicjatywą. SO w W. stwierdził, iż wynikający z art. 681 KPC obowiązek stwierdzenia nabycia spadku w postępowaniu działowym nie obejmuje procedowania we wskazanym trybie szczególnym. Postanowienie z 1996 r. stwierdzające, iż spadek po M.S. nabyła żona E.M. i córka A.P., z pominięciem I.R., wiąże zatem sądy orzekające w sprawie o dział spadku na podstawie art. 365 § 1 KPC w zw. z art. 13 § 2 KPC, co wyłącza możliwość określenia grona spadkobierców w sposób odmienny.
Na co wpływa darowizna od spadkobiercy?
Sąd za błędne uznał zaliczenie do spadku przez SR w W. równowartości darowizn przekazanych A.P. przez spadkodawcę. Jak wyjaśniono, ustawowy wymóg uwzględnienia darowizn w sytuacji, gdy dział dokonywany jest pomiędzy dziedziczącymi z ustawy małżonkiem i zstępnymi, to operacja rachunkowa, która w żaden sposób nie rzutuje na skład spadku. Zgodnie z art. 1039 KC, o ile w razie dziedziczenia ustawowego dział spadku następuje między zstępnymi albo między zstępnymi i małżonkiem, spadkobiercy ci są wzajemnie zobowiązani do zaliczenia na schedę spadkową otrzymanych od spadkodawcy darowizn oraz zapisów windykacyjnych. Reguły tej nie stosuje się, jeżeli z oświadczenia spadkodawcy lub z okoliczności wynika, iż darowizna lub zapis windykacyjny zostały dokonane ze zwolnieniem od obowiązku zaliczenia. Zaliczeniu na schedę spadkową nie podlegają drobne darowizny zwyczajowo w danych stosunkach przyjęte. SO w W. stwierdził, iż wbrew temu, co wynika z orzeczenia Sądu I instancji, na podstawie art. 1039 KC nie dochodzi do podważenia darowizny. Obdarowany przez cały czas pozostaje beneficjentem przysporzenia, nie można zatem uzyskanych przez niego korzyści zaliczać do podlegającej podziałowi masy spadkowej. W rezultacie Sąd stwierdził, iż wartość darowizn uzyskanych od ojca przez A.P. nie wpływa na skład masy spadkowej, tylko na zakres rozliczeń pomiędzy A.P. a I.R.
Sąd z urzędu ustala, kto jest spadkobiercą
I.R. wniosła skargę kasacyjną, powołując się na jej oczywistą zasadność. W ocenie skarżącej nie było podstaw do wydania rozstrzygnięcia w przedmiocie działu spadku, skoro w toku postępowania wystąpiły zmiany dotyczące kręgu spadkobierców po M.S. SN odmówił jednak przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. W uzasadnieniu postanowienia wyjaśniono, iż w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku rola sądu jest determinowana wynikającym z art. 670 KPC ustawowym obowiązkiem działania z urzędu. Obowiązek ten oznacza, iż sąd powinien ustalić pełny krąg spadkobierców ustawowych, ewentualne istnienie testamentu i jego ważność, sprawdzić, czy nie zachodzą negatywne przesłanki dziedziczenia, ustalić czy w skład spadku wchodzi gospodarstwo rolne i komu przypadło w drodze dziedziczenia. W tym kontekście, po stronie sądu istnieje także obowiązek, aby ustalić na podstawie dostępnych instrumentów, czy wcześniej w sprawie nie toczyło się już jakiekolwiek postępowanie (postanowienie SN z 18.6.2025 r., II NSNc 69/24, Legalis).
Związanie sądu twierdzeniami wniosku dotyczy tylko osoby spadkodawcy, a w pozostałym zakresie sąd spadku orzeka w ramach wyznaczonych normami prawa materialnego oraz wynikami przeprowadzonego postępowania dowodowego, z urzędu badając kto jest spadkobiercą. o ile sąd uzna, iż zgłoszone dowody nie są wystarczające dla wypełnienia obowiązków wynikających z art. 670 KPC może nałożyć na wnioskodawcę i uczestników określone obowiązki dowodowe (uchwała SN z 24.10.2001 r., III CZP 64/01, Legalis). W rezultacie na podstawie art. 677 § 1 KPC sąd może stwierdzić nabycie spadku przez spadkobierców, choćby były nimi inne osoby niż te, które wskazuje wnioskodawca oraz uczestnicy postępowania. Art. 670 KPC nie zwalnia jednak uczestników z obowiązku wykazywania inicjatywy dowodowej co do faktów, z których wywodzą skutki prawne (postanowienie SN z 31.10.2024 r., I CSK 3451/24, Legalis) i w żadnym razie nie uchyla ciężaru dowodu w znaczeniu materialnym (postanowienie SN z 20.9.2024 r., I CSK 2326/23, Legalis).
Skutki prawomocnego ustalenia kręgu spadkobierców
SN stwierdził, iż najważniejsze znaczenie ma okoliczność, iż Sąd II instancji orzekał o dziale spadku w sytuacji gdy w 1996 r. zapadło prawomocne orzeczenie o ustaleniu kręgu spadkobierców po M.S., w którym wskazano E.M. i A.P. Jak podkreślono, prawomocne orzeczenie wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, ale również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Postanowienie z 1996 r. jest zatem wiążące również dla sądów rozpatrujących sprawę o dział spadku i nie mogły one z urzędu stwierdzić, iż I.R. jest spadkobierczynią M.S.
SN zaznaczył, iż w art. 679 KPC ustawodawca przewidział szczególny sposób zmiany postanowienia o ustaleniu kręgu spadkobierców, wyłączając w tym zakresie możliwość wznowienia postępowania (postanowienie SN z 15.1.2016 r., I CSK 1079/14, Legalis). Art. 679 § 1 KPC ma charakter wyjątkowy, umożliwia bowiem zmianę prawomocnego orzeczenia. Ustawodawca wprowadził w związku z tym restrykcyjne ograniczenia, dotyczące podstawy i terminu do zgłoszenia takiego wniosku (postanowienie SN z 11.12.2025 r., I CSK 2841/25, Legalis). Uczestnik postępowania poprzedzającego postanowienie o stwierdzenie nabycia spadku, może domagać się zmiany tego postanowienia tylko wówczas, gdy żądanie opiera na podstawie, której nie mógł powołać w tym postępowaniu. Termin na wniesienie takiego wniosku wynosi zaś rok od dnia, w którym uzyskał tę możność. Co istotne przez uczestnictwo w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku, w rozumieniu art. 679 KPC, należy rozumieć formalny udział w postępowaniu, a nie stopień aktywności, bierność czy choćby całkowitą bezczynność zainteresowanego występującego w sprawie (postanowienie SN z 4.2.2000 r., II CKN 740/98, Legalis). SN stwierdził, iż I.R. brała udział zarówno w toczącym się w 1982 r. postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku po M.S., jak i w postępowaniu o zmianę tego orzeczenia zakończonym postanowieniem z 1996 r. Wyrok ustalający ojcostwo M.S. wobec I.R. uprawomocnił się w 2016 r., zatem roczny termin z art. 679 § 1 in fine KPC upłynął. SN podkreślił, iż zachowanie tego terminu nie zależy od zachowania sądu, ale wyłącznie od zachowania uprawnionej osoby. W skardze kasacyjnej jednoznacznie przyznano, iż wniosek z art. 679 KPC nie został złożony.
Postanowienie SN z 22.4.2026 r., I CSK 3295/25, Legalis
