3 godzin temu
Stan faktyczny
Po ponad 30 latach małżeństwo E.K. i S.K. zakończyło się rozwodem. W związku z tym S.K. złożył wniosek o podział majątku wspólnego. E.K. domagała się ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym. Spór dotyczył głównie domu, który małżonkowie budowali niemal 20 lat. S.K. osobiście pracował przy wznoszeniu budynku, doprowadzając budowę do etapu piwnic, później wyjechał na kilka miesięcy do pracy za granicą. E.K. twierdziła, iż od tego momentu mąż nie zajmował się już organizowaniem i finansowaniem budowy. Wszystkie obowiązki spoczywały na niej, musiała prowadzić gospodarstwo domowe, opiekować się dwójką małych dzieci, spłacać pożyczki zaciągnięte w związku z budową, załatwiać formalności i zajmować się organizacyjnymi aspektami budowy. E.K. dowodziła, iż jedynym wsparciem była pomoc jej rodziny, a S.K. nie przyczyniał się do budowania majątku wspólnego w stopniu dostatecznym, uwzględniając jego możliwości, w tym kwalifikacje zawodowe i wykonywaną pracę – kierowca w przewozie międzynarodowym. E.K. zarzucała, iż S.K. trwonił zarabiane pieniądze, nadużywał alkoholu przez cały okres małżeństwa oraz uprawiał hazard. E.K. przyznawała, iż mąż przynosił czasem do domu jakieś pieniądze, ale jej zdaniem nie były to kwoty odpowiadające jego zarobkom.
Postępowanie przed sądami powszechnymi
SR w W. wydał postanowienie wstępne uznając, iż E.K. nie wykazała przesłanek uzasadniających uwzględnienie wniosku o ustalenie nierównych udziałów w majątku wspólnym stron. E.K. wniosła apelację, jednak SO w W. oddalił ją jako bezzasadną. Za udowodnione uznano twierdzenia E.K., że S.K. nadużywał alkoholu w czasie trwania małżeństwa, uprawiał hazard, nie przyczyniał się dostatecznie do budowania majątku wspólnego. Jednak w okresie, gdy małżonkowie prowadzili budowę wspólnego domu, S.K. przez istotną część tego okresu dostatecznie angażował się w te działania, własnoręcznie wykonując część prac. E.K. nie przedstawiła żadnych danych dotyczących kwot, które S.K. zarabiał w trakcie małżeństwa, zabrakło też wyciągów z rachunków bankowych pozwalających na ustalenie jakie kwoty wydawał. W konsekwencji Sąd uznał, iż w oparciu o zgromadzony materiał dowodowy nie można ustalić choćby przybliżonej skali w jakiej uczestnik trwonił zarabiane pieniądze. W szczególności nie można przyjąć, iż S.K. marnotrawił całość osiąganych dochodów i w ogóle nie przeznaczał ich na wspólne potrzeby.
Nie można zatem uznać, tak jak chciałaby tego E.K., iż S.K. w ogóle nie przyczynił się do powstawania majątku wspólnego, w tym do budowy i wykończenia wspólnego domu, stanowiącego najistotniejszy składnik tego majątku. Sąd zaznaczył też, iż spłacanie głównie przez E.K. licznych pożyczek zaciąganych w związku z budową i wykończeniem domu, czy opłacanie przez nią zakupów związanych z tą inwestycją, nie może prowadzić do uznania, iż tylko ona przyczyniała się do jej realizacji. Wydatkowane przez nią środki stanowiły przecież majątek wspólny. W uzasadnieniu podkreślono, iż to na stronie domagającej się ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym spoczywa obowiązek wykazania chociażby przybliżonych proporcji osiąganych przez drugą stronę sporu dochodów do „przynoszonych” przez niego do domu pieniędzy, co mogłoby prowadzić do stwierdzenia wielkości ewentualnych, nierównych udziałów w majątku wspólnym.
Wniosek o ustalenie nierównych udziałów w majątku wspólnym
Z art. 43 § 1 KRO wynika, iż co do zasady oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym. W art. 43 § 2 KRO dano jednak każdemu z małżonków możliwość zgłoszenia żądania, aby ustalenie tych udziałów nastąpiło z uwzględnieniem stopnia, w którym każdy z nich przyczynił się do powstania tego majątku. Co istotne, nie jest to dopuszczalne w każdej sprawie, żądanie takie może zostać uwzględnione jedynie w razie wykazania przez wnioskodawcę ważnych powodów. Ustalenie nierównych udziałów w majątku wspólnym jest dopuszczalne w razie łącznego wystąpienia dwóch przesłanek: przyczynienia się małżonków do powstania majątku wspólnego w różnym stopniu oraz istnienia ważnych powodów, które uzasadniają ustalenie nierównych udziałów.
Przez przyczynienie się do powstania majątku wspólnego rozumie się całokształt starań każdego z małżonków o założoną przez nich rodzinę i zaspokojenie jej potrzeb. Chodzi tu nie tylko o wysokość zarobków czy innych dochodów osiąganych przez każde z nich, ale także o to, jaki użytek czynią oni z tych dochodów, czy gospodarują nimi racjonalnie i nie trwonią ich (zob. postanowienie SN z 15.2.2024 r., I CSK 243/23, Legalis). Przy ocenie, w jakim stopniu każdy z małżonków przyczynił się do powstania majątku wspólnego, uwzględnia się także nakład osobistej pracy przy wychowaniu dzieci i we wspólnym gospodarstwie domowym (zob. postanowienie SN z 13.10.2023 r., I CNP 166/22, Legalis).
Ważne powody w rozumieniu art. 43 § 2 KRO
Ważnymi powodami w rozumieniu art. 43 § 2 KRO są natomiast względy natury etycznej, które wskazują, iż w konkretnych okolicznościach równość udziałów pozostawałaby w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego (zob. postanowienie SN z 18.10.2023 r., II CSKP 1596/22, Legalis). Za istotny powód w rozumieniu art. 43 § 2 KRO w orzecznictwie uznano m.in.: rażące lub uporczywe nieprzyczynianie się do powstania majątku wspólnego; rozmyślną, nieuzasadnioną z przyczyn obiektywnych (np. opieką nad dziećmi lub innym członkiem rodziny) i jednocześnie nieaprobowaną przez drugiego z małżonków bierność zawodową; przemoc domową; trwonienie wspólnych pieniędzy na zaspokajanie własnych potrzeb, w tym alkohol (zob. postanowienie SN z 20.9.2024 r., I CSK 2524/23, Legalis; postanowienie SN z 26.3.2024 r., I CSK 6959/22, Legalis; postanowienie SN z 2.10.1997 r., II CKN 348/97, Legalis). Co istotne, zachowania niemajątkowe, takie jak alkoholizm, przemoc czy rażące zaniedbania, mogą stanowić „ważne powody” w rozumieniu art. 43 § 2 KRO, jeżeli wpływają na wspólne życie i gospodarowanie majątkiem (zob. postanowienie SN z 29.5.2025 r., I CSK 3864/24, Legalis; postanowienie SN z 28.5.2025 r., I CSK 1005/25, Legalis).
Nie chodzi tu bowiem o winę w rozkładzie pożycia, ale o winę odnoszoną do nieprzyczyniania się do powstania majątku wspólnego lub przyczyniania się w mniejszym stopniu, niż to wynika z możliwości małżonka (zob. postanowienie SN z 31.3.2025 r., I CSK 3632/23, Legalis; postanowienie SN z 7.6.2000 r., III CKN 455/00, Legalis). W orzecznictwie przyjmuje się, iż pozostawanie małżonków w separacji nie jest samodzielnie wystarczająco „ważnym powodem” uwzględnienia wniosku o ustalenie nierównych udziałów w majątku wspólnym, zwłaszcza gdy spowodował ją małżonek występujący z takim żądaniem. Fakt ten należy jednak uwzględniać, w sytuacji, gdy chodzi o separację długotrwałą, utrzymywaną decyzją obojga małżonków, którzy przez cały czas jej trwania gospodarowali w pełni odrębnie i samodzielnie, a w efekcie żadnego majątku wspólnie nie gromadzili. Istotna w tym względzie może być proporcja obu okresów w małżeństwie (zob. postanowienie SN z 18.12.2024 r., I CSK 147/24, Legalis).
Stanowisko SN
SN odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej E.K. do rozpoznania. Jak podkreślono, SN nie zajmuje się ustalaniem stanu faktycznego i dopuszczaniem w sprawie nowych dowodów. Tymczasem skarżąca błędnie traktuje skargę kasacyjną jako kolejną instancję odwoławczą. W konsekwencji SN stwierdził, iż na podstawie ustalonego stanu faktycznego, Sądy meriti prawidłowo uznały, iż skarżąca nie wykazała zaistnienia ważnych powodów, które mogłyby uzasadniać ustalenie nierównych udziałów stron w ich majątku wspólnym.
SN stwierdził, iż Sądy obu instancji wyczerpująco i wnikliwie odniosły się do ciężaru dowodu wykazania nierównych udziałów w majątku. Wspólność ustawowa małżeńska łącząca E.K. i S.K trwała 30 lat, w trakcie których obie strony cały czas uzyskiwały dochody. Spór koncentrował się na celach wydatkowania środków. E.K. nie spełniła ciążącego na niej obowiązku wykazania, iż jej stopień przyczynienia się do powiększenia majątku był większy. Wskazywane przez nią incydentalne zdarzenia nie mogły determinować rozstrzygnięcia o ustaleniu nierównych udziałów w majątku wspólnym, z uwagi na brak jakichkolwiek danych co do proporcji zarobków i wydatków byłego męża.
Postanowienie SN z 24.3.2026 r., I CSK 535/25 , Legalis
