Wcześniejsza oferta nie wyklucza prawa do odstąpienia od umowy zawartej w domu

Stan faktyczny

PL i GQ (konsumenci) otrzymali przesłaną przez niemiecką spółkę (dalej jako: GS) ofertę dostawy i montażu systemu fotowoltaicznego, którą następnie podpisali w miejscu zamieszkania w obecności przedstawicielki GS. GS wystawiła fakturę zaliczkową na kwotę ok. 6500 euro, którą konsumenci uregulowali. Następnie GS dostarczyła im system fotowoltaiczny, jednak nie przeprowadzono montażu. Wówczas PL i GQ poinformowali GS o odstąpieniu przez nich od tej umowy i zażądali zwrotu wpłaconej zaliczki.

Rozpatrujący ten spór niemiecki sąd powziął wątpliwości, czy przedmiotową umowę można uznać za „umowę zawieraną poza lokalem przedsiębiorstwa” w rozumieniu art. 2 pkt 8 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/83/UE z 25.10.2011 r. w sprawie praw konsumentów, zmieniającej dyrektywę Rady 93/13/EWG i dyrektywę 1999/44/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz uchylającej dyrektywę Rady 85/577/EWG i dyrektywę 97/7/WE Parlamentu Europejskiego i Rady (Dz.Urz. UE L z 2011 r. Nr 304, s. 64; zm. dyrektywą 2019/2161). Sąd chciał w szczególności ustalić, czy umowa podlega tej definicji także wtedy, gdy konsument otrzymał ofertę wcześniej, a jedynie przyjął ją poza lokalem przedsiębiorstwa. Sąd ten wskazał, iż niemieckie orzecznictwo rozbieżnie interpretuje krajowe regulacje transponujące przepisy dyrektywy 2011/83, a z orzecznictwa Federalnego Trybunału Sprawiedliwości wynika, iż w takim przypadku konsumentowi nie przysługuje prawo do odstąpienia od umowy.

Stanowisko TS

W art. 2 pkt 8 lit. a) dyrektywy 2011/83 zdefiniowano „umowę zawieraną poza lokalem przedsiębiorstwa” jako każdą umowę między przedsiębiorcą i konsumentem zawartą przy jednoczesnej fizycznej obecności przedsiębiorcy i konsumenta, w miejscu, które nie jest lokalem przedsiębiorstwa danego przedsiębiorcy. Niemniej w dyrektywie 2011/83 nie zdefiniowano pojęcia „zawarcia” umowy. Trybunał stwierdził, iż skoro art. 2 pkt 8 lit. a) tej dyrektywy nie zawiera żadnego odesłania do prawa krajowego w odniesieniu do znaczenia, jakie należy nadać temu pojęciu, to zgodnie z utrwalonym orzecznictwem pojęcie to należy uznać za autonomiczne pojęcie prawa Unii, którego wykładni należy dokonywać w sposób jednolity na jej terytorium (wyrok TS z 18.1.1984 r., Ekro, 327/82, Legalis, pkt 11). Zutrwalonego orzecznictwa TS wynika, iż aby ustalić taką wykładnię, należy uwzględnić nie tylko brzmienie danego unijnego przepisu, ale także kontekst, w jaki się on wpisuje, oraz cele regulacji, której część on stanowi (wyrok TS z 9.1.2025 r., Gminy Schaerbeek i Linkebeek, C-627/23, Legalis, pkt 28).

Trybunał stwierdził, iż z treści przepisu art. 2 pkt 8 lit. a) dyrektywy 2011/83 wynika, iż do uznania umowy za zawieraną poza lokalem przedsiębiorstwa wystarczy, aby dana umowa została „zawarta” przy jednoczesnej fizycznej obecności przedsiębiorcy i konsumenta, w miejscu, które nie jest lokalem przedsiębiorstwa danego przedsiębiorcy. Otóż, jak wynika ze zwykłego znaczenia terminu „zawarcie” umowy, tej ostatniej nie można co do zasady uznać za zawartą, dopóki oferta nie zostanie przyjęta przez osobę, która jest jej adresatem. Natomiast treść art. 2 pkt 8 lit. a) dyrektywy 2011/83, zdaniem TS, nie pozwala uznać, iż zastosowanie tego przepisu wymaga tego, by również do złożenia oferty zawarcia umowy doszło przy jednoczesnej fizycznej obecności przedsiębiorcy i konsumenta, w miejscu, które nie jest lokalem przedsiębiorstwa danego przedsiębiorcy.

Co do kontekstu, w jaki wpisuje się art. 2 pkt 8 lit. a) dyrektywy 2011/83, TS wskazał, iż należy wziąć pod uwagę, iż art. 2 pkt 8 lit. b) i c) tej dyrektywy przewiduje dwa inne przypadki, w których umowę można zakwalifikować jako „umowę zawieraną poza lokalem przedsiębiorstwa”. Z faktu, iż w zakresie tych dwóch innych przypadków prawodawca zadbał o sprecyzowanie warunków, jakie w danych okolicznościach muszą w odniesieniu do złożenia oferty przez konsumenta lub do nawiązania z nim kontaktu zostać spełnione, aby wynikłą stąd umowę można było zakwalifikować jako „umowę zawieraną poza lokalem przedsiębiorstwa” w rozumieniu dyrektywy 2011/83, TS uznał, iż można bowiem wywieść, iż stosowanie art. 2 pkt 8 lit. a) nie zależy od warunków, w jakich doszło do złożenia oferty lub ewentualnego nawiązania kontaktu. Ponadto art. 2 pkt 7 tej dyrektywy przewiduje warunek, od którego spełnienia zależy możliwość uznania danej umowy za „umowę zawieraną na odległość”, a jest nim wyłączne wykorzystanie przez strony jednego lub większej liczby środków porozumiewania się na odległość „do chwili zawarcia umowy włącznie”. Tymczasem art. 2 pkt 8 lit. a) dyrektywy 2011/83, dotyczący umów „zawieranych poza lokalem przedsiębiorstwa”, nie przewiduje analogicznego warunku w odniesieniu do wszystkich etapów zawierania umowy.

W motywie 21 dyrektywy 2011/83 wskazano, iż konsument – w przypadku gdy znajduje się poza lokalem przedsiębiorstwa danego przedsiębiorcy – może być narażony na potencjalną presję psychologiczną lub na element zaskoczenia, niezależnie od tego, czy wizyta przedsiębiorcy była przez konsumenta zamówiona, czy też nie. Cel ten powtórzono w motywie 37 tej dyrektywy, stosownie do którego w odniesieniu do umów zawieranych z przedsiębiorcą poza lokalem przedsiębiorstwa konsumentowi powinno przysługiwać prawo do odstąpienia od umowy z uwagi na potencjalny element zaskoczenia lub potencjalną presję psychologiczną (wyrok TS z 21.12.2023 r., BMW Bank i in., C-38/21, C‑47/21 i C‑232/21, Legalis, pkt 178). W ocenie TS w sytuacji gdy, tak jak w niniejszej sprawie, konsument dysponował już ofertą przedsiębiorcy i miał możliwość zapoznania się z nią przed zawarciem umowy, taki cel nakazuje uznać, iż jednoczesna fizyczna obecność przedsiębiorcy i konsumenta przy ostatecznym zawieraniu umowy, w miejscu, które nie jest lokalem przedsiębiorstwa danego przedsiębiorcy, wystarcza, by umowa ta podlegała art. 2 pkt 8 lit. a) dyrektywy 2011/83. Trybunał przyznał, iż wcześniejsze dysponowanie przez konsumenta ofertą, na podstawie której przedsiębiorca zamierza zawrzeć umowę, może eliminować element zaskoczenia, na jaki konsument mógłby następnie być narażony. Jednakże nie zmienia to faktu, iż – ze względu na to, iż do przyjęcia tej oferty przez konsumenta dochodzi poza lokalem przedsiębiorstwa danego przedsiębiorcy przy jednoczesnej fizycznej obecności przedsiębiorcy i konsumenta w miejscu zamieszkania tego ostatniego – ów konsument jest narażony na ryzyko presji psychologicznej.

Reasumując, TS orzekł, iż art. 2 pkt 8 lit. a) dyrektywy 2011/83 należy interpretować w ten sposób, iż w przypadku gdy konsument, przy fizycznej obecności przedsiębiorcy i w miejscu, które nie jest lokalem przedsiębiorstwa tego ostatniego, przyjmuje ofertę, którą przedsiębiorca ten uprzednio mu przesłał, tak zawarta umowa stanowi „umowę zawieraną poza lokalem przedsiębiorstwa” w rozumieniu tego przepisu.

Komentarz