Kim jest “osoba podejrzana” i czym różni się od “podejrzanego”?
Osobą podejrzaną jest osoba, co do której istnieje, ze względu na dotychczas zebrany materiał dowodowy, uzasadnione przypuszczenie, iż dopuściła się przestępstwa. W stosunku do osoby podejrzanej nie wydano jeszcze postanowienia o przedstawieniu zarzutów (co może nastąpić w zależności od rozwoju postępowania przygotowawczego lub nie), ani nie przystąpiono do przesłuchania jej w charakterze podejrzanego. To główna różnica względem “podejrzanego”, który usłyszał już formalne zarzuty.
Z mojego doświadczenia adwokackiego wynika, iż ten “przejściowy” status jest dla klienta niebezpieczny. Organy ścigania nierzadko celowo opóźniają moment formalnego przedstawienia zarzutów, aby ułatwić sobie pracę operacyjną i dowodową. W praktyce wygląda to tak, iż osobę podejrzaną wzywa się na komisariat i przesłuchuje w charakterze świadka. Należy pamiętać, iż świadek ma prawny obowiązek mówienia prawdy pod groźbą odpowiedzialności karnej, podczas gdy podejrzany w ramach prawa do obrony może odmówić składania wyjaśnień, a choćby mijać się z prawdą bez dodatkowych konsekwencji.
Jako obrońca spotykam się z taktyką “wyciągnięcia” kluczowych informacji od osoby podejrzanej, zanim ta zyska status strony, zorientuje się w swojej sytuacji i przyjdzie na przesłuchanie z adwokatem. Co prawda świadek ma prawo uchylić się od odpowiedzi na pytanie, o ile mogłoby to narazić go na odpowiedzialność karną (stosownie do art. 183 kpk), ale w stresie, pod presją przesłuchujących i bez wsparcia prawnika mało kto potrafi z tego uprawnienia skutecznie i bezpiecznie skorzystać.
W praktyce najwięcej fundamentalnych błędów, które potem niezwykle trudno odkręcić w sądzie, popełnia się właśnie na etapie bycia “osobą podejrzaną”. Gdy ktoś staje się formalnym podejrzanym, “reguły gry” są już jasne, a tarcza w postaci adwokata – obrońcy pozwala na równe starcie z organami ścigania.
Kiedy policja może dokonać zatrzymania bez wcześniejszego nakazu?
Prawo policji do zatrzymania osoby podejrzanej określa art. 244 kpk. Przewiduje on prawo do zatrzymania bez nakazu, o ile istnieje uzasadnione przypuszczenie popełnienia przestępstwa, a jednocześnie zachodzi obawa ucieczki lub ukrycia się tej osoby, albo zatarcia śladów przestępstwa. Podstawą jest również sytuacja, gdy nie można ustalić tożsamości osoby albo istnieją przesłanki do przeprowadzenia przeciwko niej postępowania w trybie przyspieszonym.
W praktyce może się zdarzyć, iż organy ścigania elastycznie podchodzą do tych ustawowych przesłanek. Nierzadko “obawa zatarcia śladów” lub “obawa ukrycia się” jest interpretowana przez policję niezwykle szeroko, co służy uzasadnieniu nagłych, często wczesnoporannych wizyt funkcjonariuszy u osób, które od dawna przebywają pod stałym adresem i nigdzie się nie wybierają.
Takie działanie, nazywane potocznie “zatrzymaniem wydobywczym“, wywołuje u zatrzymanego szok, stres i poczucie osaczenia. Policja doskonale wie, iż pierwsze 48 godzin po pozbawieniu wolności, zwłaszcza po nocy spędzonej w policyjnej izbie zatrzymań, to moment największej słabości psychicznej. Zatrzymany jest zdezorientowany i podatny na sugestie, iż “szybkie przyznanie się i złożenie wyjaśnień pozwoli mu jeszcze dziś wrócić do domu”.
Co w praktyce oznacza uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa?
Wymóg zaistnienia uzasadnionego podejrzenia popełnienia przestępstwa stanowi podstawowe zabezpieczenie przed arbitralnym pozbawieniem wolności (wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 12 stycznia 2010 r., sprawa Bernatowicz przeciwko Polsce).
Podejrzenie to nie wymaga, aby organy ścigania w momencie zatrzymania posiadały wystarczające dowody, takie jakimi należy dysponować przy postawieniu zarzutów. Celem przepytania zatrzymanego jest właśnie uzyskanie potwierdzenia przypuszczenia popełnienia czynu zabronionego lub rozwianie istniejących podejrzeń. Fakty dające podstawy do podejrzeń nie muszą być ustalone na tak wysokim poziomie, jak te usprawiedliwiające skazanie czy przedstawienie zarzutów (sprawa Murray przeciwko Zjednoczonemu Królestwu).
Sąd Apelacyjny we Wrocławiu (wyrok z 3 marca 2016 r., II AKa 35/16) potwierdził, iż art. 244 § 1 k.p.k. wymaga jedynie uzasadnionego przypuszczenia, iż osoba popełniła przestępstwo. Jest to pojęcie szersze od uzasadnionego podejrzenia i dopuszcza stosowanie zatrzymania w szerszym zakresie wypadków.
Kiedy prawo uznaje, iż zachodzi obawa ucieczki lub zatarcia śladów?
Nie można uznać, iż zachodzi obawa ucieczki lub ukrycia się sprawcy warunkująca jego zatrzymanie, w sytuacji gdy w miejscu jego zamieszkania nie znaleziono jakichkolwiek dowodów świadczących o tym, aby planował ucieczkę (w postaci chociażby fałszywych dokumentów czy też biletów na podróż).
Jak wskazał Sąd Apelacyjny w Katowicach w postanowieniu z 10 marca 2010 r., II AKz 145/10, samej obawy ucieczki nie może czynić realną fakt, iż oskarżony dopuszczając się oszustwa w rozmowach telefonicznych przedstawiał się jako inna osoba, oraz fakt, iż inny podejrzany o współudział uciekł za granicę i w tej chwili realizowane są jego poszukiwania.
Czas trwania zatrzymania i organy uprawnione
Ile godzin policja może zatrzymać osobę podejrzaną?
Osoba ujęta w ramach postępowania przyspieszonego musi zostać doprowadzona przez Policję i przekazana do dyspozycji sądu w ciągu 48 godzin od zatrzymania. Następnie sąd ma określony czas na rozpoznanie sprawy (lub wniosku o tymczasowe aresztowanie). Prawo przewiduje również możliwość zwolnienia od zatrzymania, jeżeli zobowiąże się sprawcę do stawiennictwa w sądzie w okresie nieprzekraczającym 72 godzin od chwili zatrzymania albo oddania sprawcy w ręce Policji, ze skutkiem wezwania (art. 517b k.p.k.).
Jakie służby oprócz policji mają prawo do zatrzymania (ABW, CBA, Straż Graniczna)?
Stosownie do art. 312 k.p.k. uprawnienia Policji w przedmiocie zatrzymania przysługują także innym organom w zakresie ich adekwatności. Należą do nich: Straż Graniczna, Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Krajowa Administracja Skarbowa, Centralne Biuro Antykorupcyjne oraz Żandarmeria Wojskowa. Przepisy szczególne przyznają to uprawnienie także innym podmiotom, jak chociażby dowódcy statku powietrznego, który może zatrzymać osobę zagrażającą bezpieczeństwu lotu (art. 115 ust 3 Prawa lotniczego).
Prawa osoby zatrzymanej i obowiązki funkcjonariuszy
Jakie prawa ma osoba zatrzymana przez policję?
Uprawnienia informacyjne zatrzymanego muszą być zrealizowane natychmiast. Zatrzymanego należy poinformować m.in. o przyczynach więzienia i o przysługujących mu prawach, w tym: prawie do skorzystania z pomocy adwokata, korzystania z bezpłatnej pomocy tłumacza (jeżeli nie włada w wystarczającym stopniu językiem polskim), prawie do złożenia oświadczenia i odmowy złożenia oświadczenia, prawie do otrzymania odpisu protokołu zatrzymania, dostępu do pierwszej pomocy medycznej oraz o prawie do złożenia zażalenia do sądu. Zatrzymanego należy także bezwzględnie wysłuchać.
Czy po zatrzymaniu przysługuje telefon do adwokata lub rodziny?
Tak. Prawo osoby zatrzymanej do kontaktu z adwokatem lub radcą prawnym gwarantuje, iż na żądanie zatrzymanego należy mu niezwłocznie umożliwić nawiązanie kontaktu w dostępnej formie z prawnikiem, a także bezpośrednią z nim rozmowę (w wyjątkowych wypadkach zatrzymujący może zastrzec, iż będzie przy niej obecny).
Zgodnie z art. 245 k.p.k. i art. 261 k.p.k., przewiduje się również obowiązek bezzwłocznego zawiadomienia o zatrzymaniu osoby najbliższej lub innej wskazanej przez zatrzymanego – następuje to jednak na jego wyraźne żądanie. W przypadku obywatela państwa obcego należy umożliwić mu kontakt z urzędem konsularnym lub przedstawicielstwem dyplomatycznym.
Czy policja ma prawo zabrać telefon komórkowy podczas zatrzymania?
W związku z zatrzymaniem, szczególnie tym odbywającym się na zarządzenie prokuratora, można też zarządzić przeszukanie. Zabezpieczenie dowodów to standardowa procedura i funkcjonariusze mają pełne prawo zabrać zatrzymanemu urządzenia elektroniczne, jeżeli przypuszczają, iż mogą na nich znajdować się ślady przestępstwa. (Więcej na temat możliwości przeprowadzenia przez Policję przeszukania mieszkania i zabezpieczania przedmiotów: czytaj tutaj).
Czy policja informuje pracodawcę lub uczelnię o zatrzymaniu?
O zatrzymaniu można zawiadomić wybrane podmioty, ale tylko i wyłącznie na wniosek pozbawionego wolności. Zawiadomienie o zatrzymaniu wskazanych osób obejmuje możliwość poinformowania pracodawcy zatrzymanego, jego szkoły lub uczelni. W stosunku do żołnierza zawiadamia się jego dowódcę, a w przypadku przedsiębiorcy – osobę zarządzającą przedsiębiorstwem.
Różnice między zatrzymaniem a innymi środkami przymusu
Czym różni się zatrzymanie przez policję od tymczasowego aresztowania?
W razie zbiegu zażaleń na zatrzymanie i tymczasowe aresztowanie, można rozpoznać je łącznie przed sądem, jednak są to dwie odrębne instytucje. Zatrzymanie to środek natychmiastowy stosowany przez organy ścigania. Orzecznictwo wyraźnie różnicuje również zatrzymanie z art. 15 ustawy o policji (prewencyjne, pozostające poza kontrolą sędziowską, np. w celu ustalenia tożsamości – jak dopuścił SN w postanowieniu II KK 325/04) od typowo procesowego pozbawienia wolności, które podlega zaskarżeniu do sądu karnego. Tymczasowe aresztowanie jest najsurowszym środkiem zapobiegawczym stosowanym długoterminowo wyłącznie na mocy decyzji sądu.
Zatrzymanie na zarządzenie prokuratora – w celu przymusowego doprowadzenia
Art. 247 k.p.k. daje prokuratorowi uprawnienie do zarządzenia zatrzymania i przymusowego doprowadzenia osoby podejrzanej albo podejrzanego, o ile zachodzi uzasadniona obawa, iż nie stawią się oni na wezwanie. Powodem może być chęć ogłoszenia zarzutów, dokonania przesłuchania albo przeprowadzenia badań (takich jak pobranie odcisków palców, wymazów czy badania psychiatryczne), a także ryzyko utrudniania postępowania.
Zarządzenia te realizuje Policja lub inne organy w zakresie swej adekwatności (a dla żołnierzy w służbie czynnej – organy wojskowe). Niezwłocznie po doprowadzeniu przeprowadza się z udziałem zatrzymanego wskazane czynności, po których należy go zwolnić (o ile nie zastosowano środków zapobiegawczych).
Zatrzymanie w szczególnych sytuacjach
Przemoc domowa a zatrzymanie sprawcy – kiedy policja ma obowiązek działać?
Prawo policji do dokonania zatrzymania w sytuacji przemocy domowej przewiduje natychmiastowe działanie, o ile istnieje uzasadnione przypuszczenie popełnienia przestępstwa z użyciem siły na szkodę osoby wspólnie zamieszkującej i zachodzi obawa ponownego ataku.
Policja jest natomiast kategorycznie zobligowana do zatrzymania osoby podejrzanej, jeżeli przestępstwo to zostało popełnione przy użyciu broni palnej, noża lub innego niebezpiecznego przedmiotu, a zachodzi obawa, iż osoba ta ponownie popełni przestępstwo z użyciem przemocy.
Zatrzymanie a rozpoznanie sprawy w trybie przyspieszonym
Postępowanie w trybie przyspieszonym obejmuje sprawy, gdzie sprawca został ujęty na gorącym uczynku lub bezpośrednio potem. Dotyczy to także spraw z oskarżenia prywatnego o charakterze chuligańskim.
Można jednak odstąpić od przymusowego doprowadzenia, o ile zapewni się sprawcy uczestniczenie we wszystkich czynnościach sądowych przy użyciu urządzeń technicznych (bezpośredni przekaz wideo na odległość). Zwolnienie sprawcy jest też możliwe, jeżeli zobowiąże się go do stawiennictwa w sądzie w trybie art. 517b k.p.k.
Europejski Nakaz Aresztowania (ENA) a podstawa zatrzymania w Polsce
Sam nakaz nie jest samodzielną podstawą pozbawienia kogokolwiek wolności. Zatrzymanie obywatela polskiego w celu wykonania ENA przeprowadzone jest wyłącznie w oparciu o regulacje art. 244 k.p.k. i następne. Według wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie (II AKa 1/09), w przepisach brak jest uregulowania co do roszczeń o zadośćuczynienie regresowe od obcego państwa – obowiązuje zasada, iż za błędy organów obcych odpowiedzialność odszkodowawcza polskiego Skarbu Państwa nie występuje.
Na czym polega zatrzymanie obywatelskie i kiedy jest zgodne z prawem?
Na temat zatrzymania obywatelskiego sprawcy przestępstwa, tzw. ujęcia obywatelskiego: czytaj tutaj w dedykowanym wpisie.
Zażalenie na zatrzymanie i walka o odszkodowanie
Jak napisać zażalenie na zatrzymanie przez policję i co to daje?
Prawo zatrzymanego do złożenia zażalenia do sądu to fundament obrony wolności. W zażaleniu zatrzymany może domagać się zbadania zasadności, legalności oraz schematy jego zatrzymania. Przekazuje się je niezwłocznie sądowi rejonowemu miejsca zdarzenia, który natychmiastowo je rozpoznaje.
W razie uznania bezzasadności lub nielegalności procedury, sąd zarządza natychmiastowe zwolnienie zawiadamiając prokuratora i organ przełożony. Co istotne, sąd orzeka o zaskarżonej decyzji choćby wtedy, gdy żalący przebywa już na wolności – stwierdza wtedy post factum bezpodstawność zatrzymania (uchwała SN WZP 1/91), co jest krokiem do późniejszego dochodzenia roszczeń.
Jak uzyskać odszkodowanie i zadośćuczynienie za niesłuszne zatrzymanie?
Roszczenie o zapłatę odszkodowania i zadośćuczynienia za niesłuszne zatrzymanie bazuje na art. 552 § 4 k.p.k., który rekompensuje sytuacje niewątpliwie niesłusznego pozbawienia wolności. Sąd Apelacyjny w Szczecinie (II AKa 1/09) stwierdził, iż ma to miejsce także wtedy, gdy ex post okazało się, iż daną osobę zatrzymano przez pomyłkę.
Sąd nie bada, co policjant sądził w danej chwili w oparciu o okrojone informacje, ale ocenia obiektywne podstawy zatrzymania z uwzględnieniem całokształtu materiału (ex nunc). jeżeli organy z pełną świadomością nagięły przepisy lub mylnie przyjęły istnienie podstaw (nawet nieświadomie), a nieprawidłowość tę ustalono w wyniku dalszych czynności, zatrzymanemu przysługuje pełne odszkodowanie od Skarbu Państwa.
