Zawiadomienie sąsiada nie obliguje urzędu do wszczęcia postępowania w sprawie samowoli

5 godzin temu

Donos do nadzoru budowlanego na adaptację strychu

Sprawa rozpoczęła się od pisma J.S., który zwrócił się do Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego (dalej: PINB) o sprawdzenie legalności prac oraz adaptacji na cele mieszkalne strychu w lokalu nr X. Zawiadamiający podnosił, iż doszło do samowolnej zmiany sposobu użytkowania części obiektu, a wykonane prace nie mogły zostać zakwalifikowane jedynie jako remont.

W toku kontroli PINB ustalił, iż na poddaszu wykonano zabudowę z płyt kartonowo-gipsowych. Nie stwierdzono jednak robót konstrukcyjnych. Współwłaściciel lokalu wyjaśnił, iż część poddasza była wcześniej wykorzystywana na cele mieszkaniowe, a prace objęły nowe okładziny ścienne i podłogowe oraz instalacje. Organ uznał, iż brak jest dowodów potwierdzających, iż pomieszczenie stanowiło uprzednio strych nieużytkowy, a ujawnione roboty miały charakter remontowy i nie naruszały ustawy z 7.7.1994 r. Prawo budowlane (t.j. Dz.U. z 2026 r., poz. 524; dalej: PrBud).

Po przeprowadzeniu czynności kontrolnych organ poinformował wnioskodawcę, iż nie stwierdził podstaw do wszczęcia postępowania. Skarżący zażądał następnie wydania decyzji albo postanowienia w trybie art. 61a § 1 KPA. PINB wydał więc postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania administracyjnego w sprawie zmiany sposobu użytkowania strychu. Organ odwoławczy utrzymał to rozstrzygnięcie w mocy.

Skarżący argumentował, iż organ w rzeczywistości przeprowadził postępowanie dowodowe, a następnie pod pozorem aktu formalnego rozstrzygnął merytorycznie o legalności robót. W jego ocenie było to niedopuszczalne, ponieważ odmowa wszczęcia postępowania może następować jedynie wtedy, gdy przeszkoda ma charakter formalny i jest widoczna na wstępnym etapie sprawy.

Stanowisko WSA w Olsztynie: urząd nie może „na żądanie” wszczynać postępowania ws. samowoli

WSA w Olsztynie wyrokiem z 20.10.2026 r., II SA/Ol 674/26, oddalił skargę na postanowienie organów nadzoru budowlanego dotyczące domniemanej samowolnej adaptacji strychu na cele mieszkalne. Potwierdził, iż w sprawach z zakresu nadzoru budowlanego odmowa wszczęcia postępowania w trybie art. 61a § 1 KPA może być prawidłowa. Sąd nie oceniał zarzutów dotyczących warstwy faktycznej sprawy. Uznał bowiem, iż przedmiotem kontroli sądowej nie było merytoryczne rozstrzygnięcie o legalności robót, ale postanowienie odmawiające wszczęcia postępowania na żądanie skarżącego. Wyrok jest nieprawomocny.

Podstawowe znaczenie w sprawie miał art. 61a § 1 KPA. Przepis przewiduje wydanie postanowienia o odmowie wszczęcia postępowania, gdy żądanie zostało wniesione przez podmiot niebędący stroną albo gdy postępowanie nie może zostać wszczęte z innych uzasadnionych przyczyn.

W orzecznictwie, do którego odwołał się WSA, instytucja ta jest ograniczona do sytuacji, w których przeszkoda jest oczywista i może zostać stwierdzona już po wstępnej analizie wniosku. Nie służy ona prowadzeniu pełnego postępowania wyjaśniającego ani przesądzaniu o istocie sprawy. Przykładowo chodzi o sytuację, w której sprawa została już ostatecznie rozstrzygnięta, toczy się w niej postępowanie albo brak jest normy materialnoprawnej pozwalającej na jej rozpoznanie w żądanym trybie.

W tej sprawie decydujące były także przepisy PrBud, tj. art. 53a ust. 1 PrBud oraz art. 72a PrBud. Pierwszy z nich stanowi, iż postępowania dotyczące rozpoczęcia i prowadzenia robót budowlanych z naruszeniem ustawy wszczyna się z urzędu. Drugi odnosi tę zasadę także do postępowań dotyczących wskazanych decyzji związanych z utrzymaniem obiektów budowlanych, w tym do spraw samowolnej zmiany sposobu użytkowania obiektu lub jego części.

Sąd przyjął, iż regulacje te wyłączają możliwość skutecznego wszczęcia takiego postępowania na żądanie osoby powołującej się na własny interes prawny. Złożony przez nią wniosek nie inicjuje więc postępowania administracyjnego. Jest natomiast informacją, którą organ nadzoru powinien rozważyć w ramach wykonywania własnych kompetencji i obowiązków.

Znaczenie uchwały NSA: zasada oficjalności w nadzorze budowlanym

WSA oparł rozstrzygnięcie przede wszystkim na uchwale NSA z 8.9.2025 r., II OPS 2/25, Legalis. Jak wynika z uzasadnienia wyroku, uchwała ta przesądziła, iż ze względu na art. 53a ust. 1 PrBud i art. 72a PrBud niedopuszczalne jest wszczęcie i prowadzenie postępowania administracyjnego na wniosek osoby żądającej działań organu nadzoru budowlanego z powołaniem na własny interes prawny. W tych kategoriach spraw postępowanie jest inicjowane wyłącznie przez organ nadzoru.

Sednem wyroku jest rozróżnienie między zawiadomieniem organu nadzoru budowlanego o możliwym naruszeniu prawa a wnioskiem inicjującym postępowanie administracyjne. W sprawach wymienionych w art. 53a ust. 1 PrBud i art. 72a PrBud ustawodawca przyjął zasadę oficjalności: postępowanie wszczynane jest z urzędu. To rozróżnienie ma zasadnicze znaczenie praktyczne. Czym innym jest przekazanie organowi informacji o możliwym naruszeniu PrBud, a czym innym formalne żądanie wszczęcia postępowania, którego przebieg i wynik mógłby być następnie kwestionowany przez wnioskodawcę jako stronę postępowania.

Osoba prywatna może przedstawić organowi informacje o możliwej samowoli lub nielegalnej zmianie sposobu użytkowania. Organ powinien je zweryfikować w zakresie niezbędnym do oceny, czy istnieje potrzeba podjęcia działań z inicjatywy organu. o ile jej nie dostrzeże, informuje o swoim stanowisku. Gdy jednak zawiadamiający domaga się formalnego wszczęcia postępowania na własne żądanie, przeszkodą jest brak dopuszczalności tego trybu. Wtedy adekwatne może być postanowienie o odmowie wszczęcia na podstawie art. 61a § 1 KPA.

Dlaczego postanowienie z art. 61a KPA nie rozstrzyga o legalności robót

Sąd zwrócił uwagę na formalny charakter postanowienia wydawanego na podstawie art. 61a § 1 KPA. Na tym etapie organ nie prowadzi postępowania administracyjnego w pełnym znaczeniu procesowym. Nie gromadzi materiału dowodowego w ramach formalnie wszczętej sprawy, nie ustala wiążąco stanu faktycznego i nie wydaje rozstrzygnięcia co do meritum żądania.

Nie wyklucza to podejmowania przez organ czynności wyjaśniających poza formalnymi ramami postępowania. W realiach spraw nadzoru budowlanego kontrola obiektu może być konieczna, aby organ mógł ocenić, czy istnieją przesłanki wszczęcia postępowania z urzędu. Sama taka kontrola nie przekształca jednak zawiadomienia osoby prywatnej w jej skuteczny wniosek o wszczęcie postępowania administracyjnego.

Sąd nie może zobowiązać nadzoru budowlanego

Skarżący domagał się także zobowiązania PINB do wszczęcia postępowania oraz przeprowadzenia postępowania dowodowego. Sąd uznał to żądanie za niezasadne. O tym, czy istnieją podstawy do podjęcia takiego postępowania, organ decyduje z własnej inicjatywy. Gdy nie stwierdza takiej konieczności, nie wydaje merytorycznego aktu odmawiającego wszczęcia postępowania z urzędu, ale po prostu nie podejmuje dalszych czynności. W konsekwencji podmiot prywatny nie może skutecznie domagać się, aby organ wszczął postępowanie nadzorcze wyłącznie z uwagi na jego żądanie.

Wyrok nie oznacza, iż osoba wskazująca na możliwe naruszenia PrBud pozostaje całkowicie bez ochrony. Z uzasadnienia wynika, iż w przypadku braku reakcji organu można korzystać z instrumentów przewidzianych dla skarg i wniosków w Dziale VIII KPA. Możliwe jest także zwrócenie się do organu wyższego stopnia, w tym do GINB, o spowodowanie podjęcia działań przez adekwatny organ.

Sąd wskazał również na możliwość wystąpienia do prokuratora, któremu przysługuje (na podstawie art. 182 KPA) wiążące organ prawo zwrócenia się o wszczęcie postępowania w celu usunięcia stanu niezgodnego z prawem. W uzasadnieniu odnotowano także możliwość zwrócenia się do RPO o podjęcie odpowiednich czynności.

Komentarz

Dla organów nadzoru budowlanego wyrok potwierdza potrzebę wyraźnego rozdzielenia dwóch etapów: pozaprocesowej oceny informacji otrzymanej od osoby prywatnej oraz formalnego postępowania administracyjnego wszczynanego z urzędu. o ile organ nie znajduje podstaw do wszczęcia sprawy, powinien zakomunikować wnioskodawcy podjęte czynności i stanowisko. Nie powinien jednak tworzyć pozoru merytorycznego postępowania na wniosek tam, gdzie przepisy przewidują wyłącznie działanie z urzędu.

Wyrok akcentuje zarazem, iż odmowa wszczęcia postępowania na żądanie zawiadamiającego nie jest równoznaczna z generalnym wyłączeniem kontroli nadzorczej. o ile pojawią się nowe informacje lub organ z własnej inicjatywy stwierdzi przesłanki przewidziane w Prawie budowlanym, postępowanie z urzędu przez cały czas może zostać wszczęte.

Wyrok WSA w Olsztynie z 20.10.2026 r., II SA/Ol 674/26

Idź do oryginalnego materiału