Zdalne przesłuchania i obowiązkowe nagrania. Projekt zmian w postępowaniu karnym

Ratio legis projektu

Projekt zmierza do szerszego i trwałego wykorzystania rozwiązań umożliwiających przeprowadzanie czynności procesowych na odległość. Dotyczy zarówno postępowania przygotowawczego, jak i sądowego oraz postępowania wykonawczego i postępowania w sprawach o wykroczenia.

Zmiany mają z jednej strony usprawnić prowadzenie postępowań przez ograniczenie konieczności osobistego stawiennictwa uczestników, a z drugiej – zapewnić gwarancje pozwalające zachować rzetelność postępowania i prawo do obrony. Dlatego projekt łączy rozszerzenie możliwości korzystania z wideokonferencji z regulacjami dotyczącymi sposobu przeprowadzania czynności oraz ich rejestrowania.

Istotnym elementem zmian jest rozszerzenie obowiązku utrwalania przebiegu określonych czynności procesowych dzięki urządzenia rejestrującego obraz i dźwięk. Nagranie ma zwiększać możliwość późniejszej kontroli schematy ich przeprowadzenia, a w niektórych przypadkach jego brak będzie wpływał na skuteczność czynności lub możliwość dowodowego wykorzystania jej rezultatów.

Zdalne przesłuchanie podejrzanego

Projektowany art. 301a KPK przewiduje, iż podejrzany będzie mógł, za swoją zgodą, zostać przesłuchany przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie czynności na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Przeszkodą będą względy techniczne albo potrzeba zapewnienia prawidłowego toku postępowania i realizacji praw stron.

Wyjątek przewidziano dla podejrzanego pozbawionego wolności. W razie poważnego zagrożenia dla bezpieczeństwa lub zdrowia publicznego prokurator będzie mógł zarządzić zdalne przesłuchanie również bez jego zgody, o ile nie będzie to stwarzało ryzyka naruszenia rzetelności postępowania. Rozwiązanie to nie będzie stosowane do podejrzanego przebywającego na terytorium innego państwa członkowskiego UE.

Projekt reguluje również sposób przekazywania pouczeń. o ile przesłuchanie odbywa się na odległość, pouczenia mają być przed jego rozpoczęciem przesyłane na wskazany przez stronę lub świadka adres poczty elektronicznej.

Zdalne przesłuchanie świadka

Projekt rozszerza również możliwość przesłuchiwania świadków przy wykorzystaniu wideokonferencji, przy czym przesłanki zastosowania tego rozwiązania będą zależały od etapu postępowania.

W postępowaniu przygotowawczym możliwość przeprowadzenia zdalnego przesłuchania ma być szersza. Na etapie postępowania sądowego wykorzystanie tej formy będzie natomiast uzależnione od wystąpienia ważnych przyczyn albo braku sprzeciwu zainteresowanych stron. W każdym przypadku sposób przeprowadzenia czynności musi zapewniać prawidłowość i rzetelność postępowania, w szczególności poszanowanie prawa do obrony.

Projekt obejmuje regulacjami dotyczącymi czynności zdalnych również biegłych, co ma umożliwić szersze przeprowadzanie czynności dowodowych bez konieczności fizycznej obecności ich uczestników w jednym miejscu.

Zdalny udział w rozprawie

Projektowany art. 374a KPK ma umożliwić stronie, obrońcy, pełnomocnikowi lub przedstawicielowi ustawowemu złożenie wniosku o udział w rozprawie na odległość przy wykorzystaniu urządzeń zapewniających jednoczesny bezpośredni przekaz obrazu i dźwięku.

Zdalny udział nie stanie się jednak uprawnieniem o charakterze bezwzględnym. O dopuszczeniu zdalnego udziału ma decydować przewodniczący, uwzględniając m.in. warunki techniczne, potrzebę zapewnienia prawidłowego toku postępowania i realizacji praw stron oraz charakter planowanych czynności dowodowych.

Rozwiązanie ma umożliwić korzystanie z wideokonferencji także poza sytuacjami, w których osobista obecność uczestnika postępowania jest niemożliwa, o ile nie będzie to kolidowało z prawidłowym prowadzeniem rozprawy.

Zdalny udział w posiedzeniach

Podobne rozwiązania projekt przewiduje w odniesieniu do posiedzeń. Uprawniony uczestnik będzie mógł wystąpić o udział w posiedzeniu przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających komunikację na odległość.

Wniosek będzie co do zasady składany w terminie 3 dni od wezwania albo zawiadomienia o terminie posiedzenia. Regulacja ma umożliwić sądowi odpowiednio wczesne przygotowanie organizacyjne i techniczne czynności.

Zdalny udział nie będzie automatyczny. Także w tym przypadku znaczenie będą miały warunki techniczne oraz potrzeba zapewnienia prawidłowego toku postępowania i realizacji gwarancji procesowych jego uczestników.

Obowiązek nagrywania czynności procesowych

Jedną z najistotniejszych zmian jest rozszerzenie art. 147 KPK. Projekt przewiduje obowiązek utrwalania dzięki urządzenia rejestrującego obraz i dźwięk przebiegu określonych czynności procesowych.

Obowiązek obejmie m.in. bezpośrednie przedstawienie, zmianę lub uzupełnienie podejrzanemu zarzutów oraz przesłuchanie pokrzywdzonego w charakterze świadka w postępowaniu przygotowawczym, z wyjątkami wskazanymi w projektowanych przepisach. Nagrywane mają być również określone czynności przeprowadzane zdalnie.

Rozwiązanie ma szczególne znaczenie dla późniejszej oceny sposobu przeprowadzenia czynności oraz treści złożonych oświadczeń. Rejestracja obrazu i dźwięku będzie stanowiła dodatkowe zabezpieczenie zarówno interesów uczestnika postępowania, jak i organu prowadzącego czynność.

Brak nagrania może powodować bezskuteczność czynności

Projekt nie ogranicza się do ustanowienia obowiązku technicznego. Naruszenie obowiązku nagrywania będzie w określonych przypadkach wywoływało skutki procesowe.

Jeżeli wymagane nagranie nie zostanie sporządzone przy zdalnym przesłuchaniu podejrzanego albo zdalnej czynności przedstawienia, zmiany lub uzupełnienia zarzutów, czynność ma być bezskuteczna.

W odniesieniu do innych przypadków projekt przewiduje m.in. ograniczenia dotyczące wykorzystania wyjaśnień podejrzanego jako dowodu. Nienagrane wyjaśnienia co do zasady nie będą mogły stanowić dowodu, chyba iż sam podejrzany wniesie o ich wykorzystanie. Konstrukcja ta nadaje obowiązkowi rejestracji bezpośrednie znaczenie dla postępowania dowodowego.

Zdalny udział w postępowaniu wykonawczym

Zmiany obejmą również KKW. Projekt przewiduje możliwość udziału skazanego oraz innych uprawnionych osób w posiedzeniu sądu penitencjarnego na odległość.

Wniosek o zdalny udział będzie musiał wskazywać m.in. adres poczty elektronicznej oraz miejsce, w którym wnioskodawca będzie przebywał podczas posiedzenia. Pozwoli to przewodniczącemu ocenić, czy miejsce zapewnia odpowiednie warunki udziału w czynności, w tym odpowiada powadze sądu.

Projekt zakłada zatem wykorzystanie wideokonferencji również na etapie wykonywania orzeczeń, przy zachowaniu kontroli sądu nad warunkami zdalnego uczestnictwa.

Zmiany w postępowaniu w sprawach o wykroczenia

Rozwiązania dotyczące komunikacji na odległość mają znaleźć odpowiednie zastosowanie także na gruncie KPW.

Projekt przewiduje m.in. wykorzystanie regulacji KPK dotyczących zdalnego udziału w posiedzeniach oraz zdalnego przesłuchania osoby, co do której istnieje uzasadniona podstawa do sporządzenia wniosku o ukaranie.

Zmiany w KPW mają tym samym zapewnić stosowanie zbliżonych standardów prowadzenia czynności na odległość w postępowaniu karnym i postępowaniu w sprawach o wykroczenia.

Dwuletni okres przejściowy dla obowiązku nagrywania

Projekt uwzględnia konieczność dostosowania infrastruktury organów prowadzących postępowania przygotowawcze do nowych obowiązków.

Przez 2 lata od dnia wejścia w życie ustawy organ postępowania przygotowawczego będzie mógł odstąpić od utrwalenia obrazu i dźwięku przy niektórych czynnościach objętych nowym obowiązkiem, o ile rejestracja będzie niemożliwa ze względów technicznych.

Etap legislacyjny i wejście w życie

Projekt ustawy znajduje się na etapie opiniowania i przewiduje, iż wejdzie ona w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia. Projektowane regulacje art. 147 § 2a i 2aa KPK dotyczące rejestrowania czynności mają mieć zastosowanie do czynności przeprowadzanych po dniu wejścia w życie ustawy.

Jednocześnie przewidziano wspomniany dwuletni okres przejściowy, w którym ze względów technicznych możliwe będzie odstąpienie od rejestrowania określonych czynności w postępowaniu przygotowawczym. Ma to umożliwić stopniowe dostosowanie jednostek do nowych wymagań technicznych.