Naprawa skutków uchwał KRS z lat 2018-2025 – cele i mechanizmy rządowego projektu

Cel projektowanej regulacji

Zasadniczym celem projektowanej ustawy pozostaje przywrócenie zgodności funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości z konstytucyjnymi oraz europejskimi standardami niezależności sądów i niezawisłości sędziów. Projektodawca wychodzi z założenia, iż długotrwałe funkcjonowanie Krajowej Rady Sądownictwa w składzie budzącym zasadnicze wątpliwości co do zgodności z Konstytucją RP doprowadziło do powstania stanu niepewności prawnej zarówno po stronie obywateli, jak i samych sędziów.

Regulacja ma charakter naprawczy i systemowy, ponieważ nie ogranicza się do oceny ustrojowej modelu Krajowej Rady Sądownictwa, ale koncentruje się na konsekwencjach indywidualnych uchwał personalnych, które stanowiły podstawę powołań i awansów sędziowskich w latach 2018-2025.

Zakres przedmiotowy projektowanych rozwiązań

Projekt ustawy obejmuje swoim zakresem uchwały Krajowej Rady Sądownictwa, podejmowane w sprawach indywidualnych w okresie od 7.3.2018 r. do 13.5.2026 r., a więc w czasie, gdy skład Rady został ukształtowany w oparciu o przepisy nowelizujące ustawę z 12.5.2011 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1186) z 2017 r.

Zakres regulacji obejmuje w szczególności:

Projektodawca przyjmuje za punkt wyjścia utrwalone już w orzecznictwie stanowisko, zgodnie z którym wadliwość procesu nominacyjnego może prowadzić do naruszenia prawa do sądu, o ile sposób powołania sędziego podważa gwarancje jego niezależności i bezstronności.

Opis projektowanych rozwiązań

Uregulowanie skutków uchwał Krajowej Rady Sądownictwa w sprawach indywidualnych

Projektowana regulacja w sposób kompleksowy odnosi się do skutków prawnych uchwał podejmowanych przez Krajową Radę Sądownictwa w sprawach indywidualnych, które dotyczyły obsady stanowisk sędziowskich oraz awansów w strukturze sądownictwa powszechnego, administracyjnego i wojskowego. Ustawodawca wychodzi z założenia, iż uchwały te, choć formalnie funkcjonowały w obrocie prawnym, zostały podjęte przez organ ukształtowany w sposób budzący poważne wątpliwości konstytucyjne, co w konsekwencji rzutowało na ocenę całej procedury nominacyjnej.

Regulacja nie zmierza do podważenia prerogatywy Prezydenta RP w zakresie powoływania sędziów, ale koncentruje się na ocenie skutków uchwał Krajowej Rady Sądownictwa jako elementu poprzedzającego akt powołania. Przyjęte rozwiązanie ma charakter pośredni i naprawczy, ponieważ umożliwia ustawowe uporządkowanie sytuacji prawnej sędziów powołanych lub awansowanych w spornym okresie bez ingerencji w sam akt nominacyjny.

Ustawodawca przyjmuje, iż brak reakcji ustawowej prowadziłby do dalszego utrwalania stanu niepewności prawnej, w którym zarówno strony postępowań, jak i same sądy funkcjonowałyby w warunkach ciągłego kwestionowania podstaw obsady składów orzekających.

Zróżnicowanie skutków prawnych uchwał nominacyjnych

Projekt ustawy wprowadza wyraźne rozróżnienie pomiędzy różnymi kategoriami uchwał Krajowej Rady Sądownictwa, co stanowi jeden z kluczowych elementów konstrukcyjnych całej regulacji. Odmiennie traktowane są przypadki pierwszego powołania na stanowisko sędziego oraz przypadki awansu sędziowskiego, w których sędzia obejmował stanowisko w sądzie wyższej instancji lub w innym pionie sądownictwa.

Takie zróżnicowanie znajduje uzasadnienie w odmiennej wadze ustrojowej i procesowej obu kategorii rozstrzygnięć. W przypadku pierwszego powołania wątpliwości dotyczą przede wszystkim samego wejścia do służby sędziowskiej, natomiast w przypadku awansów problem dotyczy przesunięć w ramach już istniejącego statusu sędziowskiego, co w ocenie projektodawcy wymaga bardziej wyważonego podejścia.

Regulacja uwzględnia również fakt, iż skutki uchwał Krajowej Rady Sądownictwa oddziaływały nie tylko na sytuację samych sędziów, ale także na prawa procesowe stron postępowań, dla których obsada składu orzekającego stanowi element prawa do rzetelnego procesu.

Ochrona stabilności orzeczeń i bezpieczeństwa prawnego stron

Jednym z podstawowych założeń projektowanej regulacji pozostaje ochrona stabilności prawomocnych orzeczeń sądowych wydanych w okresie objętym ustawą. Projektodawca przyjmuje, iż masowe i automatyczne podważanie orzeczeń mogłoby prowadzić do głębokiej destabilizacji systemu wymiaru sprawiedliwości oraz naruszenia zasady zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa.

Ustawa zakłada utrzymanie w mocy orzeczeń zapadłych z udziałem sędziów powołanych lub awansowanych na podstawie uchwał Krajowej Rady Sądownictwa z lat 2018-2025, przy jednoczesnym zachowaniu możliwości indywidualnej kontroli w sytuacjach, w których sposób powołania sędziego mógł realnie wpłynąć na brak niezależności lub bezstronności sądu w konkretnej sprawie.

Takie rozwiązanie stanowi próbę pogodzenia dwóch konkurencyjnych wartości konstytucyjnych: prawa jednostki do sądu spełniającego standardy niezależności oraz zasady pewności prawa i stabilności stosunków prawnych.

Mechanizmy weryfikacji niezależności i bezstronności sędziów

Projektowane rozwiązania przewidują ustanowienie procedur umożliwiających ocenę spełniania przez sędziów standardów niezależności i bezstronności w kontekście ich powołania. Ocena ta ma następować na podstawie kryteriów ustawowych, z uwzględnieniem dorobku orzeczniczego Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej oraz Europejskiego Trybunału Praw Człowieka.

Ustawodawca dąży do zapewnienia, aby ocena ta miała charakter indywidualny, a nie automatyczny, co ma zapobiegać generalnemu kwestionowaniu statusu sędziów.

Wykonanie zobowiązań międzynarodowych i systemowy charakter regulacji

Całość projektowanych rozwiązań została skonstruowana w sposób ukierunkowany na wykonanie zobowiązań Rzeczypospolitej Polskiej wynikających z prawa Unii Europejskiej oraz Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Regulacja zmierza do przywrócenia zgodności krajowego porządku prawnego z wymaganiami dotyczącymi prawa do sądu ustanowionego na podstawie prawa, przy jednoczesnym poszanowaniu zasady trójpodziału władzy oraz granic ingerencji ustawodawcy w sferę władzy sądowniczej.

Takie ukształtowanie projektowanych rozwiązań ma służyć odbudowie zaufania do wymiaru sprawiedliwości oraz realizacji zasady pewności prawa.

Etap prac legislacyjnych

Projekt ustawy wpłynął do Sejmu 29.12.2025 r. i został skierowany do pierwszego czytania na posiedzeniu Sejmu. Pierwsze czytanie odbyło się 21.1.2026 r. na 50. posiedzeniu Sejmu, po czym projekt skierowano do dalszych prac w Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka. W toku pierwszego czytania zgłoszono wniosek o odrzucenie projektu ustawy w całości. Wniosek ten nie uzyskał poparcia większości sejmowej, co przesądziło o kontynuowaniu prac parlamentarnych nad projektem. Prace legislacyjne nad projektowaną regulacją pozostają w toku.