Ochrona dzieci z niepełnosprawnościami. RPD apeluje o inicjatywę ustawodawczą

Rzeczniczka Praw Dziecka zaapelowała do Ministerstwa Edukacji Narodowej, Ministerstwa Zdrowia oraz Ministerstwa Sprawiedliwości o podjęcie inicjatywy ustawodawczej w zakresie ochrony dzieci z niepełnosprawnościami, w szczególności w spektrum autyzmu, przed przemocą oraz w celu uregulowania zasad reagowania w sytuacjach nagłego zagrożenia zdrowia lub życia dziecka na terenie placówek oświatowych.

Monika Horna-Cieślak w piśmie z 4 kwietnia 2026 r. wskazała, iż do Biura RPD od miesięcy napływają sygnały dotyczące niewłaściwych praktyk stosowanych wobec dzieci z niepełnosprawnościami w szkołach ogólnodostępnych, integracyjnych i specjalnych. Zgłoszenia obejmują m.in. stosowanie fizycznych form unieruchamiania, tzw. „holdingu”, docisku oraz izolowania dzieci. Czynności te wobec braku procedur w systemie oświaty, jak i braku świadomości na temat spektrum autyzmu, bywają podejmowane w sposób nieadekwatny, co zdaniem RPD jest działaniem w pozbawionym podstawy prawnej.

Wystąpienie generalne do MEN, MS i MZ ws. przemocowego przytrzymywania

Przypadek chłopca

Niepokojący przypadek został ujawniony w mediach. Dotyczył chłopca w spektrum autyzm, zakutego w kajdanki przez policję. Funkcjonariusze zignorowali prośby rodziny o natychmiastowe zdjęcie kajdanek, a całe zdarzenie zostało zarejestrowane przez bliskich. Matka chłopca wskazała, iż jej syn – dotąd pogodny i spokojny – po incydencie przeżył silny stres, a następnego dnia odmówił powrotu do szkoły. Nastolatek, według relacji lekarzy, trafił do szpitala psychiatrycznego.

Brakuje standardów

Brak standardów ochrony dzieci z niepełnosprawnościami był również przedmiotem działań Rzecznika Praw Obywatelskich w 2025 r. RPO wskazał, iż szkoły nie dysponują procedurami adekwatnymi do potrzeb tej grupy uczniów, co prowadzi do niewłaściwej komunikacji, kumulacji napięcia i błędnego zinterpretowania zachowań wynikających z przeciążenia sensorycznego, a choćby z nierealizacji zaleceń z orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego.

Praca Zespołu ds. ochrony dzieci z niepełnosprawnościami przed przemocą

Rzeczniczka Praw Dziecka wskazała, iż powyższe ustalenia są spójne z wynikami pracy Zespołu ds. ochrony dzieci z niepełnosprawnościami przed przemocą, który RPD powołała w grudniu 2024 r. Zespół składający się z ekspertów w dziedzinach pedagogiki, psychologii, medycyny, prawa, a także aktywistów działających na rzecz osób z niepełnosprawnościami i ich rodzin stwierdził brak jednolitych procedur, brak przygotowania kadry oraz praktyki uzyskiwania od rodziców i opiekunów prawnych nieformalnych, blankietowych zgód na stosowanie siły wobec ucznia.

Dzieci z niepełnosprawnościami potrzebują szczególnej ochrony

Potrzeba jednoznacznych przepisów

Brak ram prawnych w tym obszarze został opisany w artykule naukowym dr hab. prof. APS Błażeja Kmieciaka. Autor wskazał w nim, iż w polskim prawie nie istnieje żaden przepis dopuszczający stosowanie przymusu bezpośredniego przez szkoły, choćby gdy dziecko realnie stwarza zagrożenie dla siebie lub innych.

RPD zaapelowała o wprowadzenie art. 157 b kodeksu karnego, który penalizuje nielegalne stosowanie przymusu bezpośredniego wobec osób z niepełnosprawnościami na terenie placówek oświatowych i terapeutycznych oraz odpowiedzialność za zaniechanie nadzorcze. Jednak w ocenie Rzeczniczki, wprowadzenie sankcji bez równoczesnego stworzenia narzędzi interwencji dla nauczycieli tworzy stan zagrożenia bezpieczeństwa dziecka oraz ryzyko odpowiedzialności karnej dla osób prawnie zobowiązanych do jego ochrony.

Apel RPD

Mając na uwadze powyższe, Rzeczniczka Praw Dziecka w apelu do resortów edukacji, zdrowia i sprawiedliwości wniosła o niezwłoczne podjęcie inicjatywy ustawodawczej obejmującej uregulowanie zasad interwencji w sytuacjach zagrożenia zdrowia lub życia dziecka w placówkach oświatowych, ustanowienie ogólnokrajowego standardu ochrony dzieci z niepełnosprawnością przed przemocą (z jasnymi zasadami komunikacji, deeskalacji, wsparcia sensorycznego i zakazem stosowania siły fizycznej) oraz wprowadzenie obowiązkowych szkoleń dla kadry pedagogicznej.

Monika Horna-Cieślak zaapelowała też o zobowiązanie kuratorów oświaty do monitorowania i raportowania realizacji standardów oraz poinformowanie o zajętym stanowisku, jak również o włączenie Zespołu ds. ochrony dzieci z niepełnosprawnościami przed przemocą przy RPD do prac legislacyjnych.