4 godzin temu
28 kwietnia 2026 r. w Instytucie Wymiaru Sprawiedliwości odbyło się seminarium naukowe pt. „Odpowiedzialność instytucjonalna sądownictwa”. Spotkanie poświęcono relacji między odpowiedzialnością sądownictwa, legitymizacją władzy sądowniczej a społecznym zaufaniem do sądów.
Seminarium otworzył prof. Maciej Domański, Zastępca Dyrektora Instytutu, wskazując znaczenie pogłębionej debaty nad odpowiedzialnością sądownictwa w kontekście współczesnych wyzwań ustrojowych. Punktem wyjścia do dyskusji był raport pt. „Koncepcje i mechanizmy odpowiedzialności sędziowskiej. Wybrane zagadnienia teoretyczne i prawnoporównawcze” dr. Marcina Barańskiego przygotowany na zlecenie Instytutu.
Prelegent przedstawił główne założenia opracowania, obejmujące zagadnienia teoretyczne odpowiedzialności sędziowskiej, standardy europejskie dotyczące relacji między odpowiedzialnością a niezależnością sędziowską oraz doświadczenia wybranych państw – Włoch, Holandii i Wielkiej Brytanii. Wskazał również na rosnące znaczenie pojęcia accountability w debacie o wymiarze sprawiedliwości, rozumianego jako potrzeba zapewnienia mechanizmów kontroli nad wykonywaniem władzy publicznej, w tym sądowniczej. Podkreślono przy tym, iż odpowiedzialność sędziowska pozostaje ściśle powiązana z zasadą niezależności sądów i niezawisłości sędziów.
Dyskusję moderował dr Mateusz Grabarczyk. Jej centralnym zagadnieniem było rozumienie pojęcia judicial accountability oraz zakres mechanizmów, jakie można z nim wiązać. W toku rozmowy wyraźnie zarysowały się dwa podejścia. W ujęciu węższym odpowiedzialność sprowadzano do obowiązku uzasadniania rozstrzygnięć i transparentnego wykonywania władzy orzeczniczej. W ujęciu szerszym obejmowała ona także kwestie ustrojowe i organizacyjne, takie jak procedury powoływania i awansowania sędziów, transparentność funkcjonowania sądów, systemy skargowe, zarządzanie sądownictwem czy relacje ze społeczeństwem. Zwrócono uwagę na ryzyko nadmiernego rozszerzania tego pojęcia.
Istotnym wątkiem była relacja między odpowiedzialnością, legitymizacją i niezależnością władzy sądowniczej. Podkreślano, iż odpowiedzialność nie powinna być ujmowana wyłącznie jako przeciwieństwo niezależności, ale jednocześnie nie może prowadzić do osłabienia niezawisłości. Wskazywano także na potrzebę ujmowania odpowiedzialności jako elementu społecznej legitymizacji sądów, m.in. poprzez wzmacnianie komunikacji z obywatelami i rozwijanie zaufania do sądu.
Uczestnicy seminarium zwrócili także uwagę na znaczenie podmiotu egzekwującego odpowiedzialność. Z jednej strony podkreślano ryzyko nadmiernej autonomii środowiska sędziowskiego, z drugiej – zagrożenia wynikające z nadmiernej ingerencji zewnętrznej. W tym kontekście analizowano model korporacyjny oraz rozwiązania mieszane, łączące elementy samorządności sędziowskiej z udziałem innych podmiotów. Dyskutowano również o znaczeniu mechanizmów ex ante, takich jak procedury selekcji, nominacji i awansu.
Osobny blok zagadnień dotyczył instrumentów organizacyjnych i administracyjnych, które mogą służyć odpowiedzialności instytucjonalnej sądownictwa. Omawiano m.in. system losowego przydziału spraw, problematykę oceny obciążenia sędziów, kwestie delegacji i awansów oraz nadzór administracyjny nad sądami. Podkreślono, iż bez odpowiednich narzędzi analitycznych trudno mówić o rzeczywistej odpowiedzialności instytucjonalnej przed społeczeństwem.
Innym zagadnieniem była rola uzasadnień orzeczeń jako podstawowego instrumentu „rozliczalności” sędziowskiej. Wskazano, iż choć uzasadnienia stanowią najważniejszy element kontroli sposobu wykonywania władzy, w praktyce często są one formułowane przede wszystkim z myślą o sądach wyższych instancji, a nie o stronach postępowania. Problem ten powiązano z szerszym zagadnieniem komunikacji sądów i ich społecznej percepcji.
Seminarium potwierdziło, iż odpowiedzialność sądownictwa nie ogranicza się do kwestii sankcji czy organizacji pracy sądów, ale dotyczy fundamentalnych zagadnień ustrojowych, relacji między władzą sądowniczą a społeczeństwem oraz sposobów budowania legitymizacji. Spotkanie stworzyło przestrzeń do pogłębionej wymiany poglądów i wskazało na potrzebę dalszych badań nad znaczeniem judicial accountability w polskich realiach.
W seminarium udział wzięli przedstawiciele nauki i praktyki prawa, reprezentujący różne ośrodki akademickie i środowiska zawodowe, a także pracownicy Instytutu Wymiaru Sprawiedliwości.
