Pomówienie w rozumieniu Kodeksu karnego (art. 212 k.k.) polega na pomawianiu innej osoby, grupy osób, instytucji, osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej o takie postępowanie lub adekwatności, które mogą poniżyć ją w opinii publicznej albo narazić na utratę zaufania potrzebnego dla danego stanowiska, zawodu lub rodzaju działalności [1]. W praktyce biznesowej najważniejsze jest to „narazić na utratę zaufania” – bo oznacza realne ryzyko dla kontraktów, finansowania, relacji z regulatorami i reputacji marki.
Równolegle do ścieżki karnej zwykle uruchamiają się roszczenia cywilne z tytułu naruszenia dóbr osobistych (art. 23-24 k.c.), w tym żądanie przeprosin, zaniechania, usunięcia skutków naruszenia oraz zapłaty zadośćuczynienia lub sumy na cel społeczny [2]. Dla decydentów oznacza to konieczność zarządzania sporem „w dwóch reżimach” oraz pracy na dowodach, zanim emocje przejmą ster.
Pomówienie a krytyka i informacja: gdzie przebiega granica
Nie każda negatywna wypowiedź o firmie lub menedżerze stanowi pomówienie. Ocena zależy od treści, kontekstu i tego, czy wypowiedź dotyczy faktów, czy ocen. Zarzut faktu typu „spółka fałszuje dokumenty” zwykle generuje wyższe ryzyko niż ostra opinia o jakości obsługi, choć i opinia może naruszać dobra osobiste, gdy jest znieważająca lub bezprawna (np. przez naruszenie granic dozwolonej krytyki).
W praktyce przydatne są trzy testy:
- Konkretyzacja zarzutu – im bardziej konkretny i „sprawdzalny” zarzut, tym większa potrzeba weryfikacji dowodów i tym wyższe ryzyko po stronie autora.
- Skutek biznesowy – czy wypowiedź realnie podważa wiarygodność potrzebną do prowadzenia działalności (np. AML, compliance, bezpieczeństwo produktu, uczciwość rozliczeń).
- Zasięg i nośnik – publikacja w mediach lub internecie (art. 212 § 2 k.k.) typowo zwiększa sankcję przewidzianą w przepisie i może podnosić skalę szkód reputacyjnych [1].
Najczęstsze scenariusze pomówień w obrocie gospodarczym
1) Spory kontraktowe przeradzające się w „publiczne oskarżenia”
W sporach o jakość usług, opóźnienia czy kary umowne zdarza się, iż jedna ze stron komunikuje do rynku, iż druga jest „nieuczciwa”, „oszukuje klientów” lub „działa na granicy prawa”. Często materiałem zapalnym są:
- wypowiedzi w mediach branżowych i na LinkedIn,
- maile do wspólnych kontrahentów,
- notyfikacje w przetargach i zapytaniach ofertowych.
Ryzyko rośnie, gdy komunikat zawiera stwierdzenia o przestępstwach lub naruszeniach compliance, bo wtedy łatwo o zarzut narażenia na utratę zaufania i wymierne szkody (utrata zamówień, finansowania, ratingu).
2) Konflikty pracownicze i „whistleblowing” bez procedury
Pomówienia pojawiają się także w tle zwolnień dyscyplinarnych, postępowań wyjaśniających i sporów HR. Przykłady: oskarżenia o mobbing, kradzież, fałszowanie czasu pracy, „ustawianie przetargów”. Dla pracodawcy najważniejsze są dwa wektory ryzyka:
- ryzyko reputacyjne – rozchodzenie się oskarżeń w zespole i na zewnątrz,
- ryzyko dowodowe – brak zabezpieczenia komunikacji (maile, komunikatory, nagrania, polityki IT) utrudnia późniejsze działania w sądzie.
Jeżeli sprawa dotyczy sygnalistyki, znaczenie ma też wdrożenie i stosowanie wewnętrznych kanałów zgłoszeń oraz standardów poufności, zgodnie z ustawą o ochronie sygnalistów [3].
3) Publikacje prasowe i materiały „śledcze”
Najbardziej kosztowne bywają publikacje medialne, bo łączą zasięg z efektem „autorytetu źródła”. W takich sprawach znaczenie mają nie tylko art. 212 k.k. i dobra osobiste, ale również Prawo prasowe, w tym obowiązek szczególnej staranności i rzetelności przy zbieraniu i wykorzystaniu materiałów prasowych (art. 12 ust. 1 Prawa prasowego) oraz instytucja sprostowania (art. 31a Prawa prasowego) [4].
4) Opinie w internecie, fora i platformy z recenzjami
Firmy często ignorują „anonimowe” komentarze do czasu, aż zaczynają wpływać na sprzedaż, rekrutacje lub relacje z bankami. Tymczasem szybkie zabezpieczenie dowodów jest kluczowe, bo treści mogą zniknąć. Warto ocenić, czy wpis ma charakter faktograficzny (zarzut) czy ocenny, oraz czy da się wykazać związek między publikacją a szkodą (spadek konwersji, utrata leadów, rezygnacje kandydatów).
Ryzyka prawne i biznesowe: karne, cywilne i reputacyjne
Wątek karny (art. 212 k.k.) może uruchamiać presję procesową, ale w biznesie równie istotne są skutki uboczne:
- eskalacja konfliktu – strony „utwardzają” stanowiska, co utrudnia ugodę,
- czas i zasoby – obsługa spraw karnych i cywilnych równolegle obciąża zarząd i działy operacyjne,
- ryzyko ujawnienia informacji – w toku sporu mogą wypłynąć wrażliwe dane (kontrahenci, ceny, procedury),
- odpowiedzialność osobista – sprawy często dotyczą członków zarządu, dyrektorów, compliance officerów.
W cywilu, w oparciu o art. 23-24 k.c., ryzykiem są nie tylko kwoty, ale też treść i forma przeprosin, które mogą stać się elementem utrwalającym temat w przestrzeni publicznej [2]. Dodatkowo, przy publikacjach prasowych, sprostowanie bywa najszybszym instrumentem „gaszenia pożaru”, o ile zostanie prawidłowo złożone i zmieści się w ramach Prawa prasowego [4].
Jak reagować na pomówienia: praktyczny plan działań
Skuteczne działanie zaczyna się od uporządkowania faktów i dowodów, a dopiero potem od doboru narzędzi prawnych.
- Zabezpieczenie dowodów – zrzuty ekranu z datą i adresem URL, kopie maili z nagłówkami, nagrania zgodnie z zasadami dopuszczalności dowodowej, dane o zasięgu publikacji. Warto działać szybko, bo treści bywają usuwane lub edytowane.
- Ocena ryzyka i celu – czy priorytetem jest usunięcie treści, przeprosiny, zatrzymanie odpływu klientów, czy przygotowanie do sporu sądowego. W biznesie często liczy się efekt w 48-72 godziny, a nie formalna racja po 2 latach.
- Wybór ścieżki: cywilna, karna, prasowa, wewnętrzna – w praktyce często łączy się: wezwanie do zaniechania i usunięcia skutków naruszenia (dobra osobiste), wniosek o sprostowanie (prawo prasowe) oraz działania compliance lub HR wewnątrz organizacji [2][4].
- Komunikacja kryzysowa – jeden spójny komunikat, ograniczenie „dyskusji” w social media, ustalenie osoby upoważnionej do wypowiedzi. Nadmiar reakcji bywa paliwem dla kryzysu.
- Minimalizacja strat – rozmowy z kluczowymi kontrahentami, bankiem, ubezpieczycielem D&O, audyt wewnętrzny, uzupełnienie dokumentacji. Celem jest utrzymanie ciągłości działania.
Trzy wyjątki, które najczęściej zmieniają ocenę sprawy
W praktyce ocena ryzyka prawnego może się istotnie zmienić, gdy wystąpi jeden z poniższych wyjątków (każdorazowo zależnie od stanu faktycznego i dowodów):
- Wyjątek 1: prawdziwość zarzutu i działanie w interesie społecznym – w sprawach z art. 212 k.k. istotne znaczenie może mieć przesłanka z art. 213 k.k. (m.in. prawdziwość zarzutu oraz działanie w obronie społecznie uzasadnionego interesu), która w określonych sytuacjach wyłącza bezprawność czynu [1].
- Wyjątek 2: dozwolona krytyka w ramach debaty publicznej – im silniej wypowiedź mieści się w formule opinii i oceny, a nie zarzutu faktu, oraz im bardziej dotyczy sprawy istotnej publicznie, tym większe znaczenie ma standard ochrony wypowiedzi, zwłaszcza w kontekście prasy i rzetelności warsztatu dziennikarskiego [4].
- Wyjątek 3: wypowiedzi w ramach procedur wewnętrznych i obowiązków ustawowych – zgłoszenia w kanałach compliance, AML lub w trybie ustawy o ochronie sygnalistów mogą podlegać odrębnej ocenie, zwłaszcza jeżeli zgłoszenie było dokonane w przewidzianym trybie; zarazem ochrona sygnalisty jest co do zasady powiązana m.in. z posiadaniem uzasadnionych podstaw, by sądzić, iż informacja jest prawdziwa w momencie zgłoszenia, oraz z dokonaniem zgłoszenia zgodnie z ustawą [3][5].
Co zwykle przesądza o wyniku: dowody, timing i proporcje
W sprawach o pomówienia powtarzają się trzy czynniki sukcesu:
- Dowody – kompletność (kontekst), autentyczność i możliwość wykazania skutku dla reputacji lub zaufania.
- Czas reakcji – szybkie sprostowanie lub wezwanie może ograniczyć skalę szkody, a także utrudnić autorowi „ucieczkę w edycję” publikacji.
- Proporcjonalność – adekwatna reakcja prawna i komunikacyjna zmniejsza ryzyko efektu Streisand, czyli niechcianego nagłośnienia sporu.
Materiał ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej; w konkretnych sprawach konieczna jest analiza treści wypowiedzi, kontekstu, dowodów i celu biznesowego, dlatego przy planowaniu działań warto przekazać sprawę do oceny i wdrożenia przez zespół procesowy i reputacyjny, a następnie Skontaktuj się z nami.
FAQ: pomówienia KK w praktyce
Czy pomówienie zawsze jest przestępstwem z art. 212 k.k.?
Nie. Przepis dotyczy pomawiania o takie postępowanie lub adekwatności, które mogą poniżyć lub narazić na utratę zaufania. Wiele negatywnych wypowiedzi pozostaje w sferze opinii, krytyki lub sporu handlowego. Ocena zależy od treści i kontekstu [1].
Czy firma może być pokrzywdzona pomówieniem tak jak osoba fizyczna?
Tak. Art. 212 k.k. wprost obejmuje m.in. instytucje, osoby prawne i jednostki organizacyjne niemające osobowości prawnej [1]. Niezależnie od tego możliwa jest ochrona dóbr osobistych w trybie cywilnym [2].
Co jest ważniejsze: pozew cywilny czy zawiadomienie w sprawie art. 212 k.k.?
Nie ma jednej odpowiedzi. W sprawach reputacyjnych często priorytetem jest szybkie usunięcie treści, sprostowanie lub przeprosiny (cywilnie lub prasowo), natomiast ścieżka karna bywa wykorzystywana, gdy zarzuty są ciężkie, publiczne i wywołują istotny skutek biznesowy [1][2][4].
Jak zabezpieczyć dowody z internetu, żeby miały sens procesowy?
Warto gromadzić zrzuty ekranu wraz z adresem URL, datą i godziną, zachować pełny kontekst wątku/dyskusji oraz metadane wiadomości e-mail. W sprawach o dużej wadze rozważa się także protokołowanie treści u notariusza lub inne metody utrwalenia, zależnie od okoliczności.
Czy sprostowanie w Prawie prasowym działa także wobec portali internetowych?
Może działać, o ile dany podmiot jest prasą w rozumieniu przepisów i materiał ma charakter prasowy. Sprostowanie ma formalne wymogi i terminy, a jego skuteczność zależy od prawidłowego przygotowania i złożenia [4].
Co zrobić, gdy pomówienia pochodzą od pracownika lub byłego pracownika?
Równolegle ocenia się wątki: pracowniczy (obowiązki pracownika, ochrona tajemnic), cywilny (dobra osobiste) i ewentualnie karny. o ile sprawa dotyczy zgłoszeń nieprawidłowości, znaczenie ma tryb i standard zgłoszenia w świetle ustawy o ochronie sygnalistów oraz wewnętrznych procedur [3].
Bibliography
- Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (t.j. Dz.U. 2024 poz. 17 ze zm.), art. 212-213.
- Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. 2024 poz. 1061 ze zm.), art. 23-24.
- Ustawa z dnia 14 czerwca 2024 r. o ochronie sygnalistów (Dz.U. 2024 poz. 928).
- Ustawa z dnia 26 stycznia 1984 r. – Prawo prasowe (t.j. Dz.U. 2018 poz. 1914 ze zm.), art. 12 ust. 1, art. 31a.
- Ustawa z dnia 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu (t.j. Dz.U. 2023 poz. 1124 ze zm.).
Autor: adw. Maciej Zaborowski, Partner Zarządzający
E-mail: [email protected]
tel.: +48 22 501 56 10
