Postępowanie przygotowawcze: nowe zasady zażalenia na odmowę pełnomocnika

Cel i ratio legis projektowanych zmian

Projektowana nowelizacja koncentruje się na art. 87 KPK, który reguluje możliwość ustanowienia pełnomocnika przez osobę niebędącą stroną postępowania. Zgodnie z art. 87 § 2 KPK osoba taka może ustanowić pełnomocnika, o ile wymagają tego jej interesy w toczącym się postępowaniu. Z kolei art. 87 § 3 KPK przewiduje, iż sąd, a w postępowaniu przygotowawczym prokurator, może odmówić dopuszczenia takiego pełnomocnika do udziału w postępowaniu, o ile uzna, iż obrona interesów osoby niebędącej stroną tego nie wymaga.

W obecnym stanie prawnym decyzja prokuratora wydana na podstawie art. 87 § 3 KPK podlega kontroli wyłącznie w ramach prokuratury, ponieważ zażalenie rozpoznaje prokurator bezpośrednio przełożony. Projektodawca wskazuje, iż takie rozwiązanie było przedmiotem krytyki m.in. Rzecznika Praw Obywatelskich oraz Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego, zwłaszcza w kontekście art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP.

Sądowa kontrola odmowy dopuszczenia pełnomocnika

Najważniejsza zmiana projektu polega na dodaniu do art. 87 KPK § 4. Zgodnie z projektowanym przepisem zażalenie na postanowienie o odmowie dopuszczenia do udziału w postępowaniu pełnomocnika osoby niebędącej stroną, wydane w postępowaniu przygotowawczym, będzie rozpoznawał sąd rejonowy, w którego okręgu prowadzi się postępowanie.

Projekt przewiduje również, iż sąd ma rozpoznać zażalenie niezwłocznie, nie później niż przed upływem 7 dni od przekazania sądowi zażalenia wraz z niezbędnymi aktami. Termin ten ma charakter instrukcyjny, ale jego wprowadzenie służy zachowaniu sprawności postępowania i ograniczeniu ryzyka, iż kontrola sądowa stanie się iluzoryczna z powodu zbyt długiego oczekiwania na rozstrzygnięcie.

W uzasadnieniu podkreślono, iż niewielka skala decyzji podejmowanych na podstawie art. 87 § 3 KPK nie powinna prowadzić do nadmiernego obciążenia sądów. Projektodawca zakłada więc, iż przekazanie tej kategorii zażaleń do sądu nie spowoduje istotnych trudności organizacyjnych, a jednocześnie pozwoli na wzmocnienie gwarancji konstytucyjnych.

Wykonalność postanowienia prokuratora

Drugim kluczowym elementem projektu jest dodanie art. 87 § 5 KPK. Zgodnie z projektowanym przepisem postanowienie prokuratora o odmowie dopuszczenia pełnomocnika osoby niebędącej stroną ma stać się wykonalne dopiero z dniem uprawomocnienia.

Jednocześnie projekt nie przyjmuje bezwzględnej zasady wstrzymania wszystkich czynności do czasu uprawomocnienia się postanowienia. Do czasu uprawomocnienia czynności dotyczące osoby wskazanej w art. 87 § 2 KPK, w których udział zgłosił jej pełnomocnik, mogą być dokonywane bez jego udziału w dwóch przypadkach: gdy zachodzą wypadki niecierpiące zwłoki albo gdy przemawia za tym istotny interes śledztwa.

W uzasadnieniu jako przykład czynności niecierpiących zwłoki wskazano sytuację zatrzymania podejrzanego oraz rozważania zastosowania tymczasowego aresztowania. Projektodawca podkreśla również, iż przesłanka ważnego interesu śledztwa może mieć znaczenie w sprawach wymagających szybkiego działania z uwagi na zagrożenia wewnętrzne lub zewnętrzne, na które państwo powinno być przygotowane.

Projektodawca wskazuje ponadto na sytuacje, w których w aktach sprawy znajdują się informacje niejawne o klauzuli „tajne” lub „ściśle tajne”. Dokumenty takie mogą być okazywane w toku przesłuchania, co może uzasadniać ograniczenie kręgu osób mających dostęp do tych materiałów. W tym kontekście utrzymanie możliwości odmowy dopuszczenia pełnomocnika zostało przez projektodawcę uznane za potrzebne.

Znaczenie zmian dla osoby niebędącej stroną postępowania

Nowelizacja dotyczy osoby, która nie ma formalnego statusu strony postępowania, ale może mieć interes wymagający ochrony w jego toku. Ustawodawca nie zmienia art. 87 § 2 KPK, a więc nie modyfikuje samej zasady, zgodnie z którą osoba niebędąca stroną może ustanowić pełnomocnika, o ile wymagają tego jej interesy.

Zmianie ulega natomiast sposób kontroli decyzji odmownej. W obecnym stanie prawnym osoba taka może zaskarżyć postanowienie prokuratora do prokuratora bezpośrednio przełożonego. Po wejściu w życie projektowanej ustawy zażalenie będzie rozpoznawał sąd rejonowy. Oznacza to wzmocnienie gwarancji procesowej osoby niebędącej stroną, ponieważ ocena zasadności odmowy zostanie powierzona organowi sądowemu.

Zmiana w KKS

Projekt przewiduje również zmianę wynikową w KKS. Zgodnie z art. 2 projektu w art. 122 § 1 pkt 1 KKS po wyrazach „art. 87 § 3” dodaje się wyrazy „i 5”.

Zmiana ta pozostaje konsekwencją dodania art. 87 § 5 KPK. W uzasadnieniu wskazano, iż art. 122 § 1 pkt 1 KKS odsyła do pojęcia „prokurator”, przez którego na gruncie KKS rozumie się finansowy organ postępowania przygotowawczego. Ponieważ w projektowanym art. 87 § 4 KPK nie występuje pojęcie „prokurator”, projektodawca nie przewidział odesłania do tego przepisu.

Zmiana w KKS ma zatem charakter dostosowawczy. Jej celem jest zapewnienie spójności odesłań między KPK i KKS po dodaniu nowego art. 87 § 5 KPK.

Przepisy przejściowe

Projekt zawiera przepisy przejściowe dotyczące zażaleń i czynności procesowych. Zgodnie z art. 3 projektu do rozpoznania zażaleń na postanowienia o odmowie dopuszczenia pełnomocnika osoby niebędącej stroną, wniesionych i nierozpoznanych przed dniem wejścia w życie ustawy, stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym projektowaną ustawą.

W uzasadnieniu wskazano, iż zażalenia skierowane do prokuratora bezpośrednio przełożonego, które nie zostaną rozpoznane przed wejściem w życie nowelizacji, powinny zostać przekazane sądowi zgodnie z ogólnymi zasadami KPK. Projektodawca podkreśla, iż z uwagi na konieczność niezwłocznego rozpoznania zażalenia również przekazanie środka zaskarżenia powinno nastąpić niezwłocznie.

Art. 4 projektu przewiduje natomiast, iż czynności procesowe dokonane przed dniem wejścia w życie ustawy są skuteczne, o ile zostały dokonane z zachowaniem przepisów dotychczasowych. Przepis ten zabezpiecza skuteczność czynności przeprowadzonych przed zmianą stanu prawnego i ogranicza ryzyko podważania ich wyłącznie z powodu późniejszej nowelizacji.

Etap legislacyjny

Projekt ustawy wpłynął do Sejmu 18.3.2026 r. jako druk nr 2372. W dniu 24.3.2026 r. został skierowany do I czytania, które odbyło się 15.4.2026 r. na 55. posiedzeniu Sejmu, po czym projekt skierowano do Komisji Nadzwyczajnej do spraw zmian w kodyfikacjach. Komisja rozpatrzyła projekt na posiedzeniu 16.4.2026 r. i wniosła o uchwalenie projektu ustawy z druku nr 2372 bez poprawek. Sprawozdanie komisji zostało opublikowane jako druk nr 2441.

II czytanie projektu odbyło się 13.5.2026 r. na 57. posiedzeniu Sejmu. W toku II czytania zgłoszono poprawki, w związku z czym projekt został ponownie skierowany do Komisji Nadzwyczajnej do spraw zmian w kodyfikacjach w celu przedstawienia dodatkowego sprawozdania.

Zgodnie z art. 5 projektu ustawa ma wejść w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia.