Praca w innym państwie UE a preferencyjne zasady emerytalne

Stan faktyczny

BD pracował jako górnik w kopalni głębinowej położonej w Karwinie (obecnie Republika Czeska) od 1976 r. do 1995 r. Zgodnie z krajowym prawem zawody były klasyfikowane w zależności od stopnia ryzyka i uciążliwości. Praca górnika w kopalni głębinowej była objęta kategorią I, która uprawniała do emerytury po ukończeniu 55. roku życia, pod warunkiem posiadania 25-letniego stażu pracy, z czego 15 lat pracy pod ziemią w kopalni głębinowej. W 1992 r. przyjęto nowe przepisy, które przewidywały zniesienie od 31.12.1992 r. kategoryzacji zawodów, utrzymując prawa nabyte do 2016 r. W dniu 31.12.1992 r. Czeska i Słowacka Republika Federacyjna przestała istnieć, z tym dniem Republika Czeska uchyliła przepisy przewidujące kategoryzację zawodów, ale w Słowacji kategoryzacja została zniesiona dopiero w 1999 r.

BD wniósł o przyznanie emerytury na Słowacji, ale słowacka instytucja zabezpieczenia społecznego uznała, iż nie może on domagać się emerytury na korzystniejszych zasadach, przysługującej osobom, które wykonywały pracę górnika w kopalniach głębinowych przez okres 15 lat, ponieważ w dniu 31.12.1992 r., kiedy to w Republice Czeskiej zniesiono kategoryzację zawodów, BD przepracował jako górnik w kopalni głębinowej nieco ponad 14 lat.

Słowacki Najwyższy Sąd Administracyjny powziął wątpliwości co do wykładni art. 51 ust. 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 883/2004 z 29.4.2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.Urz. UE L z 2004 r. Nr 166, s. 1).

Stanowisko TS

Przepis art. 87 ust. 2 rozporządzenia Nr 883/2004 stanowi, iż do celów określenia praw do świadczeń uwzględnia się każdy okres ubezpieczenia, zatrudnienia, pracy na własny rachunek lub zamieszkania spełniony przed datą stosowania tego rozporządzenia na terytorium tego państwa członkowskiego. Trybunał potwierdził, iż okoliczność, iż rozpatrywane okresy składkowe poprzedzają wejście w życie rozporządzenia Nr 883/2004, a także przystąpienie państw, w niniejszym przypadku Republiki Słowackiej i Republiki Czeskiej, do Unii Europejskiej, nie stoi na przeszkodzie stosowaniu tego rozporządzenia do sytuacji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym (wyrok TS z 22.1.2015 r., Balazs, C-401/13, Legalis, pkt 31, 32).

Trybunał wskazał, iż treść art. 51 ust. 1 ak. 1 rozporządzenia Nr 883/2004, m.in. w wersji francuskiej i polskiej, sugeruje, iż zasada sumowania, o której mowa w tym przepisie, ma zastosowanie albo w przypadku wykonywania zawodu podlegającego we adekwatnym państwie członkowskim szczególnemu systemowi zabezpieczenia społecznego, albo w przypadku gdy ustawodawstwo tego państwa członkowskiego uzależnia prawo do niektórych świadczeń od spełnienia okresów ubezpieczenia w ramach określonej pracy lub działalności na własny rachunek, bez wymogu, by ta działalność podlegała jakiemukolwiek szczególnemu systemowi. Natomiast w innych wersjach językowych tego przepisu, np. w języku niemieckim, wydaje się wskazywać, iż stosowanie tego przepisu zakłada we wszystkich przypadkach, iż rozpatrywane rodzaje działalności i zawody podlegają we adekwatnym państwie członkowskim szczególnemu systemowi.

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem TS sformułowania użytego w jednej z wersji językowych unijnego przepisu nie można traktować jako jedynej podstawy jego wykładni lub przyznawać mu w tym zakresie pierwszeństwa względem innych wersji językowych.

Co się tyczy ogólnej systematyki rozporządzenia Nr 883/2004, TS wskazał, iż art. 6 tego rozporządzenia, zawarty w jego tytule I, zatytułowanym „Przepisy ogólne”, ustanawia ogólną zasadę sumowania okresów. Zgodnie z tą zasadą, i o ile nie postanowiono inaczej, adekwatna instytucja państwa członkowskiego, którego ustawodawstwo uzależnia nabycie praw do świadczeń od spełnienia okresów ubezpieczenia, zatrudnienia, pracy na własny rachunek lub zamieszkania, jest zobowiązana do uwzględnienia równoważnych okresów spełnionych na podstawie ustawodawstwa innego państwa członkowskiego, tak jak gdyby zostały one ukończone na podstawie ustawodawstwa, które stosuje.

Ta ogólna zasada sumowania okresów została skonkretyzowana i uzupełniona, w odniesieniu do emerytur, w art. 51 rozporządzenia Nr 883/2004, którego ust. 1 gwarantuje w szczególności, iż osoby, które wykonywały pracę uprawniającą je do określonych świadczeń emerytalnych, nie tracą prawa do tych świadczeń wyłącznie z tego powodu, iż skorzystały ze swobody przemieszczania się, przenosząc wykonywanie tej pracy do innego państwa członkowskiego. Trybunał uznał, iż ten przepis ma zastosowanie w każdym przypadku, gdy w państwie członkowskim adekwatnym do przyznania świadczenia emerytalnego istnieją specyficzne dla niektórych zawodów lub rodzajów działalności przepisy dotyczące ustalania wysokości emerytury, w tym również w przypadku braku szczególnego systemu zabezpieczenia społecznego formalnie odrębnego od systemu powszechnego.

Trybunał zaznaczył, iż rozporządzenie Nr 883/2004 zmierza, jak wynika z jego motywu 4, nie do ustanowienia wspólnego systemu zabezpieczenia społecznego, a jedynie do zapewnienia koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego państw członkowskich, pozostawiając tym państwom kompetencje w zakresie organizacji swoich systemów, pod warunkiem iż wykonują one tę kompetencję z poszanowaniem prawa UE, a w szczególności przyznanej wszystkim obywatelom Unii swobody przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich. Z orzecznictwa TS wynika, iż o ile prawo Unii nie wymaga, aby korzystanie przez pracownika ze swobody przepływu było neutralne pod względem zabezpieczenia społecznego, o tyle poszanowanie art. 45 i 48 TFUE wymaga jednak, aby pracownicy z innych państw członkowskich nie byli stawiani w gorszej sytuacji w porównaniu z pracownikami, którzy wykonują lub wykonywali swoją działalność w całości w danym państwie członkowskim (wyrok TS z 14.3.2019 r., Vester, C-134/18, Legalis, pkt 32, 33). W tym kontekście TS stwierdził, iż nie ma znaczenia, czy państwo członkowskie adekwatne do przyznania świadczenia emerytalnego ustanowiło szczególny system zabezpieczenia społecznego formalnie odrębny od systemu powszechnego, czy też postanowiło przyjąć zbiór przepisów dla określonych rodzajów działalności lub zawodów w ramach systemu powszechnego. Takie różnice stanowią bowiem jedynie odzwierciedlenie wyborów organizacyjnych i finansowych systemów zabezpieczenia społecznego, które mogą się znacznie różnić w poszczególnych państwach członkowskich.

Trybunał stwierdził, iż w niniejszej sprawie słowackie ustawodawstwo przewidywało, w odniesieniu do rozpatrywanego okresu, przepisy emerytalne specyficzne dla pracy górnika głębinowego. Jednocześnie okresy przepracowane przez BD w Republice Czeskiej dotyczyły właśnie tej działalności. W związku z tym, zdaniem TS, z zastrzeżeniem ustaleń, których powinien dokonać sąd odsyłający, okresy te należy uwzględnić.

Reasumując, TS orzekł, iż art. 51 ust. 1 ak. 1 rozporządzenia Nr 883/2004 należy interpretować w ten sposób, iż przewidziany w nim specyficzny mechanizm sumowania okresów ma zastosowanie zarówno wtedy, gdy państwo członkowskie adekwatne do przyznania świadczenia emerytalnego ustanowiło szczególny system zabezpieczenia społecznego formalnie odrębny od systemu powszechnego, obejmujący niektóre zawody lub działalności, jak i w przypadku gdy to państwo członkowskie, nie ustanawiając takiego szczególnego systemu, zastrzega pewne korzyści w ramach przyznawania takiego świadczenia dla określonej kategorii osób, które spełniły okresy ubezpieczenia w ramach wykonywania określonego zawodu lub określonej działalności.