12 godzin temu
Stan faktyczny
SR w Sz. uznał K.S. za winnego uchylania się od ciążących nad nim obowiązków alimentacyjnych wobec synów. Sąd stwierdził, iż zaległości alimentacyjne wobec jednego z synów, F.S., wynosiły ponad 2 lata, zaś wobec drugiego – ponad rok. Sąd wymierzył K.S. karę 10 miesięcy ograniczenia wolności, zobowiązując do wykonywania nieodpłatnej, kontrolowanej pracy na cele społeczne w wymiarze 30 godzin miesięcznie. Wyrok ten nie został zaskarżony i uprawomocnił się.
RPO wniósł kasację w trybie art. 521 KPK, zaskarżając wyrok na korzyść oskarżonego w części dotyczącej czynu popełnionego na szkodę F.S. RPO zarzucił rażące i mające istotny wpływ na treść orzeczenia naruszenie art. 366 § 1 KPK i art. 413 § 2 pkt 1 KPK. RPO wskazał, iż w zaskarżonym wyroku K.S. został skazany m.in. za czyn popełniony w okresie od stycznia 2021 r. do lutego 2022 r., podczas gdy za ten sam występek na szkodę tego samego małoletniego pokrzywdzonego, obejmujący okres od 10.3.2020 r. do 10.1.2022 r., K.S. został już prawomocnie skazany innym wyrokiem SR w Sz. Na skutek zaniechania wyjaśnienia istotnych okoliczności sprawy, dotyczących uprzedniej karalności oskarżonego, doszło więc do niedokładnego określenia ram czasowych przypisanego mu czynu.
Niealimentacja
Zgodnie z art. 209 KK, kto uchyla się od wykonania obowiązku alimentacyjnego określonego co do wysokości orzeczeniem sądowym, ugodą zawartą przed sądem albo innym organem albo inną umową, o ile łączna wysokość powstałych wskutek tego zaległości stanowi równowartość co najmniej 3 świadczeń okresowych, albo o ile opóźnienie zaległego świadczenia innego niż okresowe wynosi co najmniej 3 miesiące, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo więzienia do roku. o ile sprawca czynu określonego powyżej naraża osobę uprawnioną na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo więzienia do lat 2.
Dla skazania za przestępstwo niealimentacji, określone w art. 209 § 1 KK, nie wystarczy samo potwierdzenie, iż oskarżony nie płaci alimentów, do których łożenia był zobowiązany, ale konieczne jest równoczesne ustalenie, iż od tego obowiązku „uchyla się”. Chodzi tu więc o sytuację, gdy zobowiązany, mając obiektywną możliwość wykonywania tego obowiązku, nie dopełnia go ze złej woli (zob. wyrok SN z 11.5.2022 r., III KK 64/22, Legalis). W szczególności ma to miejsce wtedy, kiedy wykazuje negatywny stosunek psychiczny do wykonywania ciążącego na nim obowiązku, co sprawia, iż mimo obiektywnej możliwości jego wykonania, obowiązku tego umyślnie nie wypełnia, gdyż wypełnić go nie chce lub też go lekceważy (zob. wyrok SN z 10.5.2023 r., II KK 135/23, Legalis). Dla adekwatnej kwalifikacji czynu konieczna jest więc weryfikacja wysokości osiąganych przez oskarżonego dochodów i jego możliwości zarobkowych oraz ustalenie, czy i w jakim stopniu wywiązywał się z ciążących na nim obowiązków, a także jakie podjął starania, aby się z nich wywiązać (zob. wyrok z 24.11.2022 r., IV KK 405/22, Legalis). Źródłem niemożliwości wykonania obowiązku mogą być m.in. zobowiązania publicznoprawne, powstałe zwłaszcza przed okresem niealimentacji, a przede wszystkim toczące się egzekucje dotyczące tych zobowiązań (zob. wyrok SN z 19.10.2022 r., II KK 255/22, Legalis). Co istotne, dokonywanie na poczet alimentów jakichkolwiek wpłat, niezależnie od ich regularności oraz wysokości, nie wyłącza spełnienia znamienia uporczywości w rozumieniu art. 209 § 1 KK (zob. wyrok SN z 18.5.2022 r., II KK 436/21, Legalis).
Zgromadzenie danych o karalności
Uwzględniając kasację, SN uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania SR w Sz. Uznał, iż w sprawie doszło do zaniechań związanych z prawidłową weryfikacją uprzednich skazań K.S. W art. 366 § 1 KPK zobligowano przewodniczącego składu orzekającego do zachowania szczególnej staranności w kierowaniu rozprawą sądową, również w zakresie wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności sprawy. Przepis ów jest konsekwencją obowiązującej w polskim procesie karnym zasady kontradyktoryjności z elementami oficjalności, według których sąd przeprowadza dowody także z urzędu (zob. wyrok SN z 13.4.2005 r., III KK 26/05, Legalis). Rozpoznawanie spraw o przestępstwa określone w art. 209 KK wymaga wnikliwego badania okresów niealimentacji, z uwzględnieniem wszystkich ewentualnych wcześniejszych skazań tak prawomocnych, jak i nieprawomocnych. Elementy te rzutują bowiem zarówno na prawidłowe określenie tożsamości czynu pod względem czasu jego popełnienia, ustalenia ilości popełnionych czynów, przyjęcia prawidłowej kwalifikacji prawnej, jak i wysokości kary. Z prawidłowego ustalenia czasu trwania przestępstwa wynikają także konsekwencje dotyczące biegu przedawnienia czy też recydywy wskazanej w art. 64 § 1 KK (zob. wyrok SN z 23.02.2021 r., III KK 401/20, Legalis). W wypadku przestępstw wielokrotnych, do których należy występek z art. 209 § 1 KK, nie ma stanu rzeczy osądzonej, jeżeli uprzednie prawomocne skazanie dotyczy tylko fragmentu zarzuconego później czynu. Uchylanie się od obowiązku alimentacyjnego w okresie nieobjętym prawomocnym skazaniem jest już nowym czynem przestępnym pociągającym dalszą odpowiedzialność karną, przy czym granice czasowe kolejnego przestępstwa powinny być dokładnie określone, z uwzględnieniem treści poprzedniego wyroku skazującego (zob. wyrok SN z 16.9.2025 r., II KK 225/25, Legalis; wyrok SN z 20.02.2024 r., II KK 580/23, Legalis). Negatywna przesłanka procesowa z art. 17 § 1 pkt. 7 KPK zachodzi wyłącznie w sytuacji, gdy okresy obu przypisanych oskarżonemu czynów pokrywają się ze sobą i są identyczne, względnie gdy okres określony w sprawie następnej został w całości objęty skazaniem w sprawie rozpoznawanej poprzednio, prawomocnie już zakończonej (zob. wyrok SN z 24.4.2024 r., IV KK 37/24, Legalis).
Prawidłowa ocena okresu niealimentacji
SN wskazał, iż SR w Sz. dysponował informacjami wskazującymi na konieczność dokładnego zbadania danych o karalności oskarżonego w kontekście tożsamości przedmiotowej czynów. Skutkiem zaniechania było uznanie K.S. za winnego w części za ten sam czyn dwukrotnie. Okres od stycznia 2021 r. do 10.1.2022 r. został już bowiem osądzony prawomocnym wyrokiem. SR w Sz. został zobowiązany do ponownego rozpoznania sprawy i prawidłowego określenia okresu niealimentacji oskarżonego z wyłączeniem okresu objętego prawomocnym wyrokiem. Ocena pozostałego okresu niealimentacji pozwoli adekwatnie rozważyć zakres ewentualnej odpowiedzialności karnej oskarżonego oraz ocenić stopień społecznej szkodliwości tak zakreślonego czynu.
Wyrok SN z 17.12.2025 r., I KK 314/25 , Legalis
