Ryzyko pozornych kwalifikacji w ustawie o zawodzie psychologa

Rzecznik Praw Obywatelskich swoje uwagi do uchwalonej przez Sejm 9.1.2026 r. ustawie o zawodzie psychologa oraz samorządzie zawodowym psychologów (druk senacki nr 597) przekazał w piśmie do Marszałek Senatu RP. Zdaniem RPO, jednym z najpoważniejszych problemów jest niejednoznaczne uregulowanie zasad podejmowania działań z zakresu szeroko rozumianej pomocy psychologicznej przez osoby nieposiadające prawa wykonywania zawodu psychologa. Problem ten dotyczy także interwencji kryzysowej oraz innych form wsparcia udzielanego osobom w stanie nagłego kryzysu psychicznego.

Ustawa z jednej strony szczegółowo przypisuje psychologom określone czynności zawodowe, z drugiej jednak – w art. 23 ust. 3 – dopuszcza możliwość podejmowania „poszczególnych działań mieszczących się w zakresie udzielania pomocy psychologicznej”, przez osoby które nie posiadają prawa wykonywania zawodu psychologa, o ile są one realizowane w związku z wykonywaniem zadań określonych w odrębnych przepisach. Konstrukcja ta, choć jak podkreśla RPO, co do zasady jest słuszna, może prowadzić w praktyce do istotnej luki regulacyjnej, ponieważ, jak twierdzi Rzecznik: „Wskazane odrębne przepisy niestety w tej chwili nie istnieją. Nie ma ani przepisów rangi ustawowej, ani stosownych aktów wykonawczych określających zasady uzyskania kwalifikacji oraz uprawnień do wykonywania zawodu przez osoby chcące udzielać pomocy psychologicznej, jednocześnie nie będąc absolwentami psychologii”.

Problem wynika przede wszystkim z tego, iż np. szkolenia prowadzące do zdobywania umiejętności uprawniających do podejmowania czynności z zakresu pomocy psychologicznej przybierają różne formy, które nie są wystarczająco dobrze uregulowane. Rynek jest wypełniony ofertami kursów, często prowadzonych w formule online, po ukończeniu których uczestnicy niekoniecznie mają kompetencje do udzielania pomocy osobom w kryzysie psychicznym.

RPO zwrócił uwagę, iż problematyczne jest odwoływanie się w tym kontekście do rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z 21.10.2025 r. w sprawie klasyfikacji zawodów i specjalności na potrzeby rynku pracy (Dz.U. z 2025 r. poz. 1534). Akt ten nie ustanawia zasad uzyskiwania kwalifikacji ani nie określa standardów wykonywania zawodu, a mimo to bywa traktowany jako formalna podstawa do prowadzenia działalności polegającej na udzielaniu szeroko rozumianej pomocy psychologicznej.

W ocenie Rzecznika, przyjęta ustawa nie eliminuje ryzyka udzielania świadczeń psychologicznych przez osoby jedynie pozornie przygotowane do pracy z osobami w kryzysie. Sankcje karne za bezprawne posługiwanie się tytułem psychologa nie rozwiązują bowiem problemu, gdy pomoc psychologiczna jest świadczona pod innymi nazwami, bez jasnego określenia zakresu kompetencji i odpowiedzialności osoby udzielającej wsparcia. W zaproponowanym stanie prawnym przepisy będzie można obejść, np. „otwierając gabinet świadczeń terapeutycznych po ukończeniu określonego szkolenia online, przy jednoczesnym powołaniu się na treść rozporządzenia nadającego numer określonej profesji, której istotą jest udzielanie wsparcia w kryzysie”.

Odpowiedź Ministry Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej

W odpowiedzi na ten punkt pisma RPO Ministra stwierdziła, iż nie można jako przepisów odrębnych, na które wskazuje art. 23 ust. 3 omawianej ustawy, traktować rozporządzenia dotyczącego klasyfikacji zawodów i specjalności na potrzeby rynku pracy, gdyż służy ono innym celom. Jej zdaniem nowa ustawa „niweluje niebezpieczeństwo udzielania pomocy psychologicznej przez osoby nieuprawnione, przewidując sankcje karne, oraz chroni osoby poszukujące świadczeń psychologicznych. Ustawodawca nie może ograniczać prawa do poszukiwania i korzystania z innego rodzaju pomocy lub usług, które są prawnie dopuszczalne i oznaczone numerem profesji”.

Ponadto Ministra podała przykłady przepisów określających zadania realizowane w ramach zawodów uprawianych przez osoby bez prawa wykonywania zawodu psychologa, wykonujących jednak zawodowo określone czynności mieszczące się w zakresie udzielania pomocy psychologicznej. Zadania zawodowe asystenta rodziny, np. udzielanie pomocy rodzinom w rozwiązywaniu problemów psychologicznych, zostały uregulowane w ustawie z 9.6.2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 49). Natomiast zasady udzielania wsparcia przez pracownika socjalnego opisuje ustawa z 12.3.2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 1214). Ustawa ta zawiera również przepisy dotyczące udzielania natychmiastowej specjalistycznej pomocy psychologicznej przez interwenienta kryzysowego.

Co z definicją pomocy psychologicznej?

Rzecznik zwrócił również uwagę na brak ustawowej definicji „pomocy psychologicznej”, podczas gdy np. psychoterapia została zdefiniowana w art. 5 ust. 2 ustawy 19.8.1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 917). Co prawda art. 23 ust. 2 pkt 4 nowej ustawy opisuje, iż jednym ze świadczeń psychologicznych udzielanych przez psychologa jest „udzielanie pomocy psychologicznej” polegające na stosowaniu form oddziaływania psychologicznego ukierunkowanych na rozwój, podnoszenie jakości życia, profilaktykę, zachowanie i przywracanie zdrowia psychicznego, zapobieganie, zmniejszanie i usuwanie nieprawidłowości dotyczących zdrowia psychicznego odbiorcy świadczeń psychologicznych oraz wsparcie w sytuacji doświadczenia kryzysu, traumy lub stresu”, jednak zdaniem RPO „istnienie tego przepisu wydaje się dalece niewystarczające”, ponieważ działania mieszczące się w zakresie udzielania pomocy psychologicznej podejmowane są częstokroć przez osoby nieposiadające wykształcenia psychologicznego.

Zdaniem Rzecznika zdefiniowanie, czym jest pomoc psychologiczna, umożliwiłoby rzetelne opisanie kompetencji posiadanych przez psychologów, psychoterapeutów oraz doradców psychologicznych (counsellor). Określenia standardów kwalifikacyjnych pomogłoby w spełnieniu jednego z podstawowych celów nowych przepisów, jakim jest ochrona osób w kryzysie psychicznym przed nierzetelnymi praktykami.

W skierowanym do RPO w odpowiedzi piśmie, Ministra uznała, iż nie widzi potrzeby tworzenia definicji „pomocy psychologicznej”, skoro ustawa definiuje „udzielanie pomocy psychologicznej”.

Inne wątpliwości prawne wskazane przez RPO

Zastrzeżenia Rzecznika budzą także przepisy dotyczące odpowiedzialności dyscyplinarnej psychologów, w szczególności art. 80 ust. 1 ustawy, który przewiduje, iż „sąd dyscyplinarny może uchylić postanowienie rzecznika dyscyplinarnego o odmowie wszczęcia postępowania wyjaśniającego lub jego umorzeniu i przekazać postępowanie do dalszego prowadzenia przez rzecznika dyscyplinarnego. Literalne odczytywanie tego zapisu prowadzi do konkluzji, iż chodzi tu o tego samego rzecznika, który uprzednio odmówił wszczęcia postępowania lub je umorzył”.

RPO wskazuje również na potrzebę doprecyzowania art. 92 ustawy, regulującego niezależność sądów dyscyplinarnych. Sformułowanie, zgodnie z którym członkowie tych sądów „podlegają tylko przepisom prawa”, może – zdaniem Rzecznika – obejmować również akty wewnętrzne samorządu zawodowego, co nie w pełni odpowiada standardom przyjętym w innych zawodach zaufania publicznego, np. w art. 81 ustawy z 2.12.2009 r. o izbach lekarskich (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 1342; dalej: IzbyLekU) jest mowa o tym, iż „członkowie sądów lekarskich w zakresie orzekania podlegają przepisom powszechnie obowiązującego prawa”.

Wątpliwości RPO budzi także art. 94 ust. 5 omawianej ustawy, przewidujący obligatoryjną utratę zarówno czynnego, jak i biernego prawa wyborczego do organów samorządu psychologów na okres 3 lat od dnia uprawomocnienia się orzeczenia w przypadku orzeczenia kary dyscyplinarnej nagany, kary pieniężnej oraz ograniczenia zakresu czynności w wykonywaniu zawodu. Rzecznik zwraca uwagę na automatyzm tego rozwiązania i jego potencjalną nieproporcjonalność, zwłaszcza w odniesieniu do kar o mniejszym stopniu dolegliwości. Jego zdaniem, zwłaszcza czynne prawo wyborcze nie powinno być automatycznie odbierane.

Kolejnym problemem jest mniej korzystny dla psychologów okres na wniesienie kasacji na niekorzyść obwinionego, niż ten, który został przewidziany w IzbyLekU.

Etap legislacyjny

Senat nie uwzględnił propozycji RPO. Wprowadził siedem innych poprawek. Jedna z najważniejszych dotyczyła ograniczenia udzielania świadczenia psychologicznego osobie małoletniej oraz osobie ubezwłasnowolnionej, bez uzyskania zgody przedstawiciela ustawowego, do doraźnego wsparcia w sytuacji doświadczania kryzysu lub traumy, w zakresie niezbędnym do zabezpieczenia ich dobra (art. 25 ust. 9 ustawy). W uzasadnieniu podkreślono, iż to ma być wąski wyjątek od zasady uzyskania zgody przedstawiciela ustawowego. Ustawa została przekazana Prezydentowi RP do podpisu.