Termin przedawnienia roszczeń restytucyjnych konsumenta

Stan faktyczny sprawy

Przedmiotem rozpoznania SA w Katowicach była sprawa z powództwa B.K. (dalej: Powód, Kredytobiorca) przeciwko Bankowi (…) Spółce Akcyjnej w G. (dalej: Pozwany, Bank) o ustalenie i zapłatę, na skutek apelacji Pozwanego od wyroku SO w Częstochowie z 7.7.2022 r., I C 453/20.

Powód i Pozwany zawarli 11.8.2005 r. umowę kredytu hipotecznego indeksowanego do waluty obcej, tj. do kursu franka szwajcarskiego CHF (dalej: Umowa kredytowa), z przeznaczeniem na pokrycie części kosztów budowy domu mieszkalnego.

Nieważność Umowy kredytowej

Przedmiotowa Umowa kredytowa została uznana za nieważną z uwagi na sprzeczność z ustawą i zasadami współżycia społecznego. SO w Częstochowie uznał, iż Umowa kredytowa, zawarta przez Powoda i Pozwanego, zawierała niedozwolone postanowienia umowne, w rozumieniu art. 385¹ KC, a po wyeliminowaniu ich z Umowy kredytowej, nie jest możliwe jej wykonywanie. Jak zaznaczył SO w Częstochowie, wyłączenie mechanizmu waloryzacji i pominięcie odesłania do gotówkowego kursu kupna franka szwajcarskiego czyni niemożliwym określenie w walucie obcej równowartości kwoty kredytu udzielonego w złotych Kredytobiorcy, tym samym odpada realizacja funkcji umowy o kredyt w złotych indeksowanego kursem franka szwajcarskiego. Bez zastosowania przewidzianego w umowie narzędzia indeksacji i gotówkowego kursu sprzedaży franka szwajcarskiego nie jest możliwe określenie wysokości zobowiązań Kredytobiorcy, płatnych w złotych jako równowartość raty w walucie obcej, ani ustalenie salda jego zobowiązań wobec Banku w przypadku przewalutowania kredytu. Eliminacja zakwestionowanych postanowień sprawia, iż odpada możliwość oznaczenia we frankach szwajcarskich: (i) kwoty kredytu, (ii) rat, (iii) wartości spłacanego przedterminowo zadłużenia oraz (iv) zadłużenia przeterminowanego.

Przyjęcie powyższego dawało podstawy do uwzględnienia podniesionego przez Powoda zarzutu nieważności Umowy kredytowej.

Apelacja Pozwanego

Pozwany podniósł szereg zarzutów, w tym m.in. zarzuty naruszenia:

Roszczenie kondykcyjne kredytobiorcy

SA w Katowicach wskazał, iż stwierdzona nieważność Umowy kredytowej uprawniała Powoda do żądania zwrotu świadczeń dokonanych w wykonaniu tej umowy, jako nienależnych, w oparciu o art. 410 § 1 KC w zw. z art. 405 KC.

Umowa kredytowa okazała się nieważna ex tunc, Powodowi co do zasady przysługiwało więc roszczenie – kondykcja – o zwrot spełnionych przez niego na poczet nieważnej umowy świadczeń. Roszczenie to Powód oparł na teorii dwóch kondykcji, zgodnie z którą roszczenie każdej ze stron nieważnej umowy o zwrot spełnionych przez nie nienależnie świadczeń traktuje się jako roszczenia niezależne od siebie. Każda ze stron jest zobowiązania do zwrotu uzyskanego nienależnie świadczenia na mocy odrębnych jednostronnie zobowiązujących stosunków prawnych. W tej sytuacji, Powodowi przysługuje roszczenie kondykcyjne w wysokości sumy uiszczonych przez niego rat kapitałowo-odsetkowych.

Stosownie do art. 411 pkt 1 KC można żądać zwrotu świadczenia nienależnego choćby wówczas, gdy spełniający świadczenie wiedział, iż nie jest do świadczenia zobowiązany, o ile spełnienie świadczenia nastąpiło w wykonaniu nieważnej czynności prawnej. Taka właśnie sytuacja miała miejsce w sprawie. W rezultacie chociaż Powód spełniał świadczenie – uiszczał raty – mimo kwestionowania ważności umowy, uprawniony jest do ich zwrotu, ponieważ Umowa kredytowa okazała się nieważna.

Pełnomocnik Pozwanego – powołując się na wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 19.6.2025 r., C-396/24, Legalis – domagał się zastosowania w sprawie tzw. teorii salda i oddalenie powództwa o zapłatę w części obejmującej wypłacony Powodowi kapitał. Ze stanowiskiem tym nie sposób się zgodzić. SA w Katowicach wskazał, iż spór o to, czy strony nieważnej umowy kredytu należy rozliczać według tzw. teorii salda, czy też każdej stronie służy roszczenie o zwrot wszystkiego, co świadczyła (teoria dwóch kondykcji) został rozstrzygnięty – sądy opowiedziały się za drugim z tych rozwiązań (uchwała Izby Cywilnej SN z 25.4.2024 r., III CZP 25/22, Legalis).

Powodowi przysługuje zatem roszczenie kondykcyjne w wysokości sumy uiszczonych przez niego rat kapitałowo-odsetkowych. Wobec tego zarzuty naruszenia art. 410 § 2 KC w zw. z art. 405 KC i art. 411 KC okazały się nieuzasadnione.

Przedawnienie roszczeń kredytobiorcy

Następnie SA w Katowicach wskazał, iż zarzut naruszenia art. 120 KC poprzez odmowę uznania roszenia Powodów za przedawnione był chybiony. W tym kontekście SA w Katowicach wyjaśnił, iż roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia ma charakter świadczenia jednorazowego, mimo, iż składa się na nie zwrot szeregu rat kredytu. Zwrot kredytu – a na poczet takiej umowy Powód świadczył raty – mimo, iż następuje w ratach nie jest świadczeniem okresowym, ale jednorazowym, podzielonym jedynie w czasie (wyrok SN z 2.10.1998 r., III CKN 578/98, Legalis). Ponadto roszczenie Powoda nie jest związane z działalnością gospodarczą. W rezultacie roszczenie Powoda, wywodzone z bezpodstawnego wzbogacenia, którego szczególną postacią jest świadczenie nienależne, przedawnia się z upływem ogólnego terminu wynikającego z art. 118 KC, który do 8.7.2018 r. wynosił 10 lat, a od 9.7.2018 r. wynosi 6 lat.

Zgodnie bowiem z przepisem intertemporalnym zawartym w art. 5 ust. 3 ustawy z 13.4.2018 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2018 r. poz. 1104; dalej: ZmKC18 ), do przysługujących konsumentowi roszczeń powstałych przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy i w tym dniu jeszcze nieprzedawnionych, których terminy przedawnienia są określone w art. 118 i art. 125 § 1 KC, stosuje się przepisy KC, w brzmieniu dotychczasowym.

Ponadto w uchwale SN z 7.5.2021 r., III CZP 6/21, Legalis, stwierdzono, iż o ile bez bezskutecznego postanowienia umowa kredytu nie może wiązać, konsumentowi i kredytodawcy przysługują odrębne roszczenia o zwrot świadczeń pieniężnych spełnionych w wykonaniu tej umowy (art. 410 § 1 w związku z art. 405 KC); kredytodawca może żądać zwrotu świadczenia od chwili, w której umowa kredytu stała się trwale bezskuteczna. W uzasadnieniu SN wskazał, z powołaniem się na dotychczasowe orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, iż bieg terminu przedawnienia roszczeń restytucyjnych konsumenta nie może się rozpocząć zanim dowiedział się on lub, rozsądnie rzecz ujmując, powinien dowiedzieć się o niedozwolonym charakterze postanowienia. Należy bowiem uznać, iż dopiero wówczas mógł wezwać przedsiębiorcę do zwrotu świadczenia (art. 455 KC), tj. podjąć czynność, o której mowa w art. 120 § 1 KC.

Przenosząc powyższe rozważania na grunt stanu faktycznego ustalonego w analizowanej sprawie, SA w Katowicach wskazał, iż takim momentem było wystąpienie z pozwem do SA w Katowicach w niniejszej sprawie, co miało miejsce w 2020 r. (doręczenie odpisu pozwu nastąpiło bowiem 27.10.2020 r.). Wobec tego nie było podstaw zmiany zaskarżonego wyroku SO w Częstochowie, zgodnie z żądaniem Pozwanego. W ocenie SA roszczenie Powoda zgłoszone w pozwie nie uległo przedawnieniu.

Mając m.in. powyższe na względzie apelacja Pozwanego, jako pozbawiona uzasadnionych podstaw, podlegała – z mocy art. 385 KPC – oddaleniu.

Komentarz