Wyrok łączny: kiedy łączy się kary i jak to wpływa na wymiar kary

Instytucja wyroku łącznego w polskim prawie karnym to jedno z najważniejszych narzędzi kształtowania ostatecznego wymiaru kary dla osób skazanych za więcej niż jedno przestępstwo. Choć mechanizm ten wydaje się skomplikowany, jego adekwatne zastosowanie może przynieść skazanemu znaczące korzyści, włącznie ze skróceniem łącznego czasu odbywania kary pozbawienia wolności. To właśnie dlatego wiedza na temat zasad orzekania kary łącznej jest tak istotna zarówno dla prawników, jak i osób, których bezpośrednio dotyczy wielość wyroków skazujących.

W praktyce stosowania prawa karnego spotykam się z licznymi przypadkami, gdy osoby skazane nie mają świadomości możliwości skorzystania z dobrodziejstwa kary łącznej. Tymczasem odpowiednie przepisy Kodeksu karnego pozwalają na zastosowanie różnych zasad łączenia kar, w tym zasady absorpcji, która w najbardziej korzystnych przypadkach pozwala na znaczącą redukcję sumarycznego czasu odbywania kary. Warto wiedzieć, kiedy i na jakich zasadach sąd może wydać wyrok łączny oraz jak przygotować się do takiego postępowania, by maksymalnie wykorzystać przewidziane prawem możliwości.

Czym dokładnie jest wyrok łączny i kogo dotyczy?

Wyrok łączny to orzeczenie sądowe wydawane w sytuacji, gdy wobec tej samej osoby zapadło kilka prawomocnych wyroków skazujących za różne przestępstwa. Instytucja ta została uregulowana w rozdziale IX Kodeksu karnego, a jej głównym celem jest racjonalizacja wykonywania kar orzeczonych wobec jednego sprawcy.

Kara łączna może zostać orzeczona tylko w ściśle określonych przez prawo sytuacjach. Przede wszystkim muszą to być kary tego samego rodzaju (np. kary pozbawienia wolności) lub kary, które zgodnie z przepisami mogą być łączone. Ponadto, istotne znaczenie ma zbieg realny przestępstw, czyli sytuacja, w której sprawca popełnił kilka przestępstw, zanim zapadł pierwszy wyrok, choćby nieprawomocny, za którekolwiek z tych przestępstw.

Warto pamiętać, iż wyrok łączny nie jest automatycznie orzekany przez sąd – w większości przypadków wymaga złożenia odpowiedniego wniosku przez skazanego lub jego obrońcę, co podkreśla znaczenie świadomości prawnej w tym zakresie.

Jakie są podstawy prawne do wydania wyroku łącznego?

Instytucja wyroku łącznego ma swoje główne umocowanie w art. 85-85k Kodeksu karnego. Te przepisy określają przesłanki orzekania kary łącznej, zasady jej wymiaru oraz ograniczenia w jej stosowaniu. Kluczowym elementem jest tutaj warunek realnego zbiegu przestępstw, który zachodzi, gdy sprawca popełnia dwa lub więcej przestępstw, zanim zapadł pierwszy wyrok, choćby nieprawomocny, co do któregokolwiek z nich.

Ustawodawca przewidział również szczególne regulacje dotyczące łączenia kar w art. 91 Kodeksu karnego, który odnosi się do ciągu przestępstw. W takim przypadku sąd orzeka jedną karę na podstawie przepisu, którego znamiona każde z przestępstw wyczerpuje, w wysokości do górnej granicy ustawowego zagrożenia zwiększonego o połowę.

Postępowanie w sprawie wydania wyroku łącznego regulują z kolei przepisy Kodeksu postępowania karnego (art. 568-577). Określają one m.in. adekwatność sądu, zasady wszczynania postępowania oraz przebieg rozprawy w przedmiocie wyroku łącznego.

Które zasady orzekania kary łącznej są najkorzystniejsze dla skazanego?

W polskim prawie karnym funkcjonują trzy podstawowe zasady wymiaru kary łącznej: absorpcji, asperacji oraz kumulacji. Z punktu widzenia skazanego zdecydowanie najkorzystniejsza jest zasada absorpcji, która pozwala na przyjęcie jako kary łącznej najsurowszej z wymierzonych kar za poszczególne przestępstwa. Oznacza to, iż pozostałe kary zostają niejako „wchłonięte” przez karę najsurowszą.

Zasada asperacji (zaostrzenia) polega na wymierzeniu kary przewyższającej najsurowszą z wymierzonych kar, ale nieprzekraczającej sumy tych kar. Ta zasada jest stosowana najczęściej, stanowiąc pewien kompromis między interesem społecznym a interesem skazanego.

Najmniej korzystna dla skazanego jest zasada kumulacji, która oznacza proste sumowanie wszystkich wymierzonych kar. w tej chwili stosuje się ją rzadko, głównie w przypadku kar nieizolacyjnych, takich jak grzywny czy ograniczenie wolności.

Wybór konkretnej zasady należy do sądu i zależy od okoliczności sprawy, charakteru przestępstw oraz osobowości sprawcy. Dlatego tak istotne jest odpowiednie przygotowanie do postępowania w przedmiocie wyroku łącznego przez doświadczonego prawnika.

W jaki sposób sąd ustala wymiar kary łącznej?

Sąd, orzekając karę łączną, bierze pod uwagę szereg czynników. Przede wszystkim ocenia powiązania między popełnionymi przestępstwami, w tym podobieństwo sposobu działania, bliskość czasową czynów czy jednolity zamiar sprawcy. Im silniejsze są te powiązania, tym bardziej uzasadnione jest zastosowanie zasady absorpcji lub asperacji bliskiej absorpcji.

Istotnym elementem jest również postawa sprawcy, jego prognozy resocjalizacyjne oraz dotychczasowa karalność. Sąd bierze pod uwagę, czy mamy do czynienia z przestępcą przypadkowym, czy też z osobą wykazującą trwałe tendencje do naruszania porządku prawnego.

Warto podkreślić, iż sąd nie może w wyroku łącznym ponownie oceniać winy sprawcy ani okoliczności poszczególnych czynów – te zostały już ustalone w prawomocnych wyrokach skazujących. Zadaniem sądu jest wyłącznie odpowiednie ukształtowanie kary łącznej na podstawie już orzeczonych kar jednostkowych.

Czy kara łączna zawsze oznacza zmniejszenie sumy kar?

Wbrew powszechnemu przekonaniu, orzeczenie kary łącznej nie zawsze prowadzi do zmniejszenia sumarycznego wymiaru kary. Wszystko zależy od przyjętej przez sąd zasady wymiaru kary łącznej oraz od konkretnych okoliczności sprawy.

Przy zastosowaniu zasady absorpcji rzeczywiście dochodzi do znacznego skrócenia łącznego czasu odbywania kary. jeżeli jednak sąd zastosuje zasadę asperacji bliższą kumulacji lub samą kumulację, efekt może być minimalny lub żaden.

Należy pamiętać, iż art. 86 § 1 Kodeksu karnego wprowadza górną granicę kary łącznej pozbawienia wolności, która nie może przekroczyć 20 lat. Jednak w przypadku zbiegu zbrodni z występkami lub zbiegu samych zbrodni, górna granica może wynosić choćby 25 lat pozbawienia wolności.

Jakie są praktyczne korzyści z wyroku łącznego dla skazanego?

Najbardziej oczywistą korzyścią z wyroku łącznego jest możliwość skrócenia faktycznego czasu odbywania kary pozbawienia wolności. W przypadku zastosowania zasady absorpcji, osoba skazana na przykład na trzy kary 2, 3 i 5 lat pozbawienia wolności, może ostatecznie odbywać tylko karę 5-letnią, zamiast łącznie 10 lat.

Dodatkowo, wyrok łączny może mieć pozytywny wpływ na możliwość ubiegania się o warunkowe przedterminowe zwolnienie. Zgodnie z art. 78 § 1 Kodeksu karnego, skazany może zostać warunkowo zwolniony po odbyciu co najmniej połowy kary. W przypadku kary łącznej termin ten liczy się od wymierzonej kary łącznej, a nie od sumy poszczególnych kar.

Warto także zauważyć, iż wyrok łączny może prowadzić do korzystniejszego ukształtowania sytuacji prawnej skazanego w zakresie środków karnych, obowiązków probacyjnych czy dozoru kuratora, co może znacząco wpłynąć na proces resocjalizacji i powrotu do społeczeństwa.

W jakich przypadkach nie można orzec kary łącznej?

Istnieją sytuacje, w których pomimo wielości wyroków skazujących, orzeczenie kary łącznej nie jest możliwe. Przede wszystkim dotyczy to przypadku, gdy między popełnionymi przestępstwami nie zachodzi realny zbieg przestępstw. jeżeli drugie przestępstwo zostało popełnione już po wydaniu choćby nieprawomocnego wyroku za pierwsze przestępstwo, kara łączna nie może być orzeczona.

Kara łączna nie może być również orzeczona, gdy jedna z kar została już w całości wykonana lub uległa przedawnieniu. Nie łączy się także kar orzeczonych za przestępstwa z karami za wykroczenia, ani kar orzeczonych w różnych państwach (z pewnymi wyjątkami wynikającymi z umów międzynarodowych).

Warto też pamiętać, iż nie podlegają łączeniu kary dożywotniego pozbawienia wolności z innymi karami pozbawienia wolności, ani kary różnego rodzaju, które nie są przewidziane do łączenia na podstawie przepisów Kodeksu karnego.

Jak przygotować się do postępowania o wydanie wyroku łącznego?

Skuteczne przygotowanie do postępowania o wydanie wyroku łącznego wymaga przede wszystkim dokładnej analizy prawnej wszystkich wyroków skazujących, które miałyby podlegać łączeniu. Należy ustalić, czy zachodzą przesłanki do wydania wyroku łącznego, a także określić potencjalnie najkorzystniejszy sposób ukształtowania kary łącznej.

W tym zakresie nieoceniona jest pomoc profesjonalnego pełnomocnika. Kancelaria Kopeć Zaborowski Adwokaci i Radcowie Prawni oferuje kompleksowe wsparcie prawne w sprawach dotyczących wyroków łącznych. Doświadczeni adwokaci i radcowie prawni pomogą przeanalizować sytuację prawną skazanego, przygotować odpowiedni wniosek o wydanie wyroku łącznego oraz reprezentować klienta przed sądem, dążąc do uzyskania najkorzystniejszego rozstrzygnięcia.

W ramach przygotowania do postępowania warto zgromadzić odpisy wszystkich wyroków skazujących, informacje o odbyciu części kar, a także dane dotyczące zachowania skazanego w trakcie odbywania kary, które mogą pozytywnie wpłynąć na decyzję sądu.

Czy wyrok łączny można zaskarżyć i na jakich podstawach?

Wyrok łączny, podobnie jak każde inne orzeczenie sądu I instancji, podlega zaskarżeniu. Strony postępowania (prokurator, skazany, jego obrońca) mogą wnieść apelację od wyroku łącznego w terminie 14 dni od daty jego ogłoszenia lub doręczenia.

Podstawą apelacji może być błędne zastosowanie zasad wymiaru kary łącznej, nieprawidłowe ustalenie, iż zachodzi realny zbieg przestępstw, lub przeciwnie – niezasadne przyjęcie, iż takiego zbiegu brak. Można również podnosić zarzuty dotyczące wysokości orzeczonej kary łącznej, jeżeli została ona ukształtowana w sposób niezgodny z dyrektywami jej wymiaru.

W praktyce sądy odwoławcze często zmieniają wyroki łączne, szczególnie jeżeli sąd I instancji nie uwzględnił wszystkich okoliczności istotnych dla wymiaru kary łącznej lub nieprawidłowo zastosował przepisy Kodeksu karnego regulujące tę instytucję.

Kiedy można ponownie wystąpić o wydanie wyroku łącznego?

Wydanie wyroku łącznego nie zamyka definitywnie możliwości ponownego skorzystania z tej instytucji. Zgodnie z art. 575 § 1 Kodeksu postępowania karnego, o ile po wydaniu wyroku łącznego zachodzi potrzeba wydania nowego wyroku łącznego, z powodu np. kolejnego skazania, pierwszy wyrok łączny traci moc.

Oznacza to, iż w przypadku zapadnięcia kolejnego wyroku skazującego, który mógłby zostać objęty karą łączną wraz z wcześniejszymi wyrokami, można ponownie wystąpić o wydanie wyroku łącznego. W takim przypadku sąd rozstrzyga na nowo o karze łącznej, biorąc pod uwagę wszystkie podlegające łączeniu wyroki, zarówno te objęte poprzednim wyrokiem łącznym, jak i nowe.

Możliwość ta stwarza dodatkową szansę na korzystne ukształtowanie sytuacji prawnej skazanego, szczególnie gdy nowy wyrok dotyczy przestępstwa pozostającego w realnym zbiegu z wcześniej osądzonymi czynami.

Jakie są najczęstsze błędy w postępowaniu o wyrok łączny?

W praktyce stosowania instytucji wyroku łącznego zarówno sądy, jak i strony postępowania popełniają pewne charakterystyczne błędy. Z perspektywy skazanego najpoważniejszym błędem jest brak świadomości możliwości skorzystania z tej instytucji lub zbyt późne złożenie wniosku o wydanie wyroku łącznego, np. po wykonaniu jednej z kar podlegających potencjalnemu łączeniu.

Częstym błędem jest również nieprawidłowe określenie zakresu wyroków podlegających łączeniu. Zdarza się, iż wnioskodawcy próbują objąć wnioskiem wyroki, które nie spełniają przesłanek do wydania wyroku łącznego, lub przeciwnie – pomijają wyroki, które mogłyby zostać objęte karą łączną.

Ze strony sądów najczęstsze błędy dotyczą nieprawidłowego ustalenia istnienia lub braku realnego zbiegu przestępstw, a także niedostatecznego uzasadnienia przyjętej zasady wymiaru kary łącznej, co często prowadzi do uchylenia lub zmiany wyroku łącznego przez sąd odwoławczy.

Aby uniknąć tych błędów, warto skorzystać z profesjonalnej pomocy prawnej na każdym etapie postępowania o wydanie wyroku łącznego.

Bibliografia

• Kodeks karny – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. (Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553 z późn. zm.)
• Kodeks postępowania karnego – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. (Dz.U. 1997 nr 89 poz. 555 z późn. zm.)
• Marek A., Kodeks karny. Komentarz, wyd. 5, Warszawa 2010
• Giezek J. (red.), Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz, Warszawa 2021
• Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 2016 r., sygn. I KZP 21/15
• Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 kwietnia 2016 r., sygn. V KK 383/15

Autor: adw. Maciej Zaborowski, Partner Zarządzający

E-mail: [email protected]

tel.: +48 22 501 56 10

Zobacz profil na LinkedIn