Zabezpieczenie roszczeń – jak i kiedy uzyskać realnie działa

Zabezpieczenie roszczeń to instytucja postępowania cywilnego, która pozwala tymczasowo „zamrozić” określone aktywa albo ukształtować sytuację stron na czas procesu, aby przyszłe orzeczenie nie okazało się niewykonalne lub aby w inny sposób nie został udaremniony cel postępowania. Podstawowe zasady reguluje Kodeks postępowania cywilnego (KPC), w szczególności art. 730 i n. [1].

Zabezpieczenie roszczeń jak uzyskać – kiedy to narzędzie ma sens biznesowo

W realiach gospodarczych zabezpieczenie bywa kluczowe, gdy istnieje ryzyko „ucieczki” majątku, utraty płynności przez dłużnika albo gdy spór dotyczy świadczeń, które trudno odwrócić po czasie. Przykładowe sytuacje:

• kontrahent przestaje płacić, a jednocześnie wyzbywa się aktywów,
• toczą się negocjacje, ale pojawia się sygnał o planowanej restrukturyzacji,
• spór dotyczy rozliczeń z menedżerem lub byłym pracownikiem (np. zakaz konkurencji),
• roszczenie ma charakter niepieniężny i wymaga szybkiej ingerencji (np. zakaz określonych działań).

W sprawach biznesowych zabezpieczenie często pojawia się równolegle z analizą strategii procesowej dla sporów gospodarczych, bo decyzja o trybie, sądzie i doborze dowodów wpływa na szanse uzyskania ochrony tymczasowej.

Przesłanki zabezpieczenia – co trzeba wykazać

Co do zasady sąd udziela zabezpieczenia, gdy uprawdopodobnione zostaną:

1. roszczenie (że jest co do zasady zasadne),
2. interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia (że brak zabezpieczenia uniemożliwi lub poważnie utrudni wykonanie zapadłego w sprawie orzeczenia albo w inny sposób uniemożliwi lub poważnie utrudni osiągnięcie celu postępowania) [1].

Uprawdopodobnienie jest standardem niższym niż udowodnienie. W praktyce liczą się dokumenty: umowy, faktury, potwierdzenia odbioru, wezwania do zapłaty, korespondencja oraz dane o sytuacji majątkowej dłużnika (o ile są dostępne legalnie i rzetelnie).

Trzy wyjątki, o których trzeba pamiętać

W praktyce często pojawiają się trzy istotne sytuacje, w których ustawodawca wprost modyfikuje wymóg wykazywania interesu prawnego:

• Wyjątek 1 (roszczenie pieniężne przeciwko osobie fizycznej) – w sprawach o roszczenia pieniężne przeciwko osobie fizycznej interes prawny nie musi być wykazywany, o ile żądanie zabezpieczenia nie zmierza do zaspokojenia roszczenia (tj. ma charakter „zachowawczy”) [1].
• Wyjątek 2 (roszczenia alimentacyjne) – w sprawach o alimenty interes prawny nie musi być wykazywany [1].
• Wyjątek 3 (roszczenia pracownika w sprawach z zakresu prawa pracy) – w sprawach z zakresu prawa pracy, gdy pracownik dochodzi należności, interes prawny nie musi być wykazywany [1].

Wniosek o zabezpieczenie roszczenia – jak wygląda i co powinien zawierać

Wniosek o zabezpieczenie roszczenia może zostać złożony:

• przed pozwem (tzw. zabezpieczenie przed wszczęciem postępowania),
• w pozwie,
• w toku postępowania [1].

Typowe elementy wniosku to: oznaczenie roszczenia, wskazanie sposobu zabezpieczenia, uprawdopodobnienie roszczenia (a co do zasady także interesu prawnego), wnioski dowodowe (w zakresie uprawdopodobnienia), a także uzasadnienie proporcjonalności środka (sąd powinien wybrać sposób zabezpieczenia odpowiedni do okoliczności, mając na względzie, aby nie obciążać obowiązanego ponad potrzebę) [1].

Zabezpieczenie roszczenia pieniężnego – jakie środki są najczęstsze

W przypadku roszczeń pieniężnych katalog sposobów zabezpieczenia obejmuje m.in. zajęcie rachunku bankowego, wynagrodzenia, innych wierzytelności, obciążenie nieruchomości hipoteką przymusową, a także zakaz zbywania lub obciążania nieruchomości – zależnie od okoliczności i rodzaju majątku [1].

Zabezpieczenie na rachunku bankowym – kiedy działa najszybciej

Zabezpieczenie na rachunku bankowym bywa jednym z najsilniejszych środków, bo ogranicza możliwość swobodnego dysponowania środkami. Skuteczność zależy jednak od realnego salda, liczby rachunków, bieżących obciążeń oraz sprawności wykonania postanowienia. Należy liczyć się z tym, iż dłużnik może próbować przenosić środki między rachunkami albo korzystać z rachunków w innych instytucjach, co wpływa na dobór środka i zakres wniosku.

Opłata za wniosek i czas rozpoznania – czego oczekiwać

Opłata za wniosek o zabezpieczenie jest uregulowana w ustawie o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. o ile wniosek o zabezpieczenie jest składany przed wszczęciem postępowania, pobiera się opłatę stałą w kwocie 100 zł; o ile jest składany w piśmie wszczynającym postępowanie (np. w pozwie) – co do zasady nie podlega odrębnej opłacie, natomiast o ile jest składany w toku postępowania – pobiera się opłatę stałą w kwocie 100 zł [2].

Czas rozpoznania jest zmienny i zależy od obciążenia sądu oraz jakości materiału uprawdopodobniającego. KPC przewiduje jednak, iż sąd rozpoznaje wniosek o udzielenie zabezpieczenia niezwłocznie, nie później niż w terminie tygodnia od dnia jego wpływu do sądu, chyba iż przepis szczególny stanowi inaczej [1]. Im bardziej precyzyjnie opisane ryzyko i im lepiej dobrany sposób zabezpieczenia, tym większa szansa na sprawne rozstrzygnięcie.

Zabezpieczenie w sporze gospodarczym – kiedy „zamrożenie” nie wystarczy

W sporach między przedsiębiorcami zabezpieczenie jest narzędziem procesowym, a nie substytutem wyroku. choćby uzyskane postanowienie nie rozwiązuje problemu, jeśli:

• dłużnik nie posiada majątku możliwego do zajęcia,
• aktywa są obciążone albo „przykryte” innymi wierzytelnościami,
• środek został dobrany nieadekwatnie do celu (np. zbyt wąski zakres, zła identyfikacja majątku),
• ryzyko jest faktycznie reputacyjne lub kontraktowe, a nie egzekucyjne.

Dlatego standardem powinna być równoległa analiza: (1) jakie roszczenie i w jakiej kwocie realnie jest do wygrania, (2) gdzie jest majątek i jak go opisać we wniosku, (3) jaki sposób zabezpieczenia będzie proporcjonalny i wykonalny.

Materiał ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej; w sprawach wymagających pilnej oceny ryzyk i przygotowania wniosku zasadne bywa skonsultowanie stanu faktycznego z prawnikami, a kontakt w tym celu jest dostępny przez https://www.kkz.com.pl/.

FAQ – zabezpieczenie roszczeń

1) Czy zabezpieczenie przed pozwem jest możliwe?

Tak, KPC przewiduje możliwość złożenia wniosku przed wszczęciem postępowania. Co do zasady sąd wyznacza uprawnionemu termin do wniesienia pisma wszczynającego postępowanie (np. pozwu), pod rygorem upadku zabezpieczenia [1].

2) Jakie są podstawowe przesłanki zabezpieczenia?

Należy uprawdopodobnić roszczenie oraz – co do zasady – interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia. Szczegóły oceny zależą od rodzaju roszczenia i okoliczności (m.in. ryzyka niewykonania przyszłego orzeczenia albo udaremnienia celu postępowania) [1].

3) Ile wynosi opłata za wniosek o zabezpieczenie roszczenia?

Co do zasady opłata stała wynosi 100 zł, gdy wniosek składa się przed wszczęciem postępowania albo w toku postępowania. o ile wniosek jest zawarty w piśmie wszczynającym postępowanie (np. w pozwie), co do zasady nie pobiera się od niego odrębnej opłaty [2].

4) Jaki jest czas rozpoznania wniosku o zabezpieczenie?

Co do zasady sąd powinien rozpoznać wniosek niezwłocznie, nie później niż w terminie tygodnia od dnia jego wpływu do sądu, chyba iż przepis szczególny stanowi inaczej [1]. W praktyce termin może zależeć m.in. od kompletności materiału i organizacji pracy sądu.

5) Czy zabezpieczenie na rachunku bankowym zawsze blokuje środki?

Skuteczność zależy od salda, identyfikacji rachunków, kolejności innych zajęć oraz sprawności wykonania. Zabezpieczenie nie „tworzy” środków, a jedynie ogranicza dysponowanie tymi, które istnieją i zostaną objęte postanowieniem.

6) Czy zabezpieczenie roszczenia pieniężnego może dotyczyć nieruchomości?

Tak, sposobem zabezpieczenia może być m.in. ustanowienie hipoteki przymusowej albo zakaz zbywania lub obciążania nieruchomości – jeżeli sąd uzna to za adekwatne i proporcjonalne w danym stanie faktycznym [1].

Bibliografia

[1] Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. z późn. zm.), art. 730–757 (w szczególności art. 730¹ oraz art. 733). [2] Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. z późn. zm.), przepisy dotyczące opłat od wniosku o udzielenie zabezpieczenia.

Autor: adw. Maciej Zaborowski, Partner Zarządzający

E-mail: [email protected]

tel.: +48 22 501 56 10

Zobacz profil na LinkedIn