Sierpniowa nowelizacja[1] kodeksu postępowania cywilnego („k.p.c.”) wyraźnie wskazuje na kierunek, w jakim chce iść ustawodawca w procedurze cywilnej. Jednym z nich jest przeniesienie postępowania sądowego do świata wirtualnego i coraz szersze otwieranie się na formę elektroniczną zamiast lub (przynajmniej na razie) obok formy pisemnej w postępowaniu. Drugim ważnym punktem nowelizacji jest dalsze zachęcanie stron postępowania do polubownego rozwiązywania sporów.
Zdalne zawieranie ugody sądowej
Ustawodawca wprowadził zmiany w niejasnych wcześniej przepisach i ułatwił zdalne zawieranie ugody sądowej, co w dobie już powszechnie odbywających się posiedzeń zdalnych stanowi wyczekiwaną i istotną zmianę nie tylko dla profesjonalnych pełnomocników stron, ale również dla samych zainteresowanych.
Jak to wyglądało dotychczas?
Praktyka co do zawierania ugód sądowych w przypadku posiedzenia zdalnego nie była jednolita, zatem wiele zależało od podejścia konkretnego sądu. Powodem rozbieżności w praktyce była dotychczasowa treść poniższych przepisów:
Art. 157 § 7 k.p.c. – Czynności procesowe dokonane w trakcie posiedzenia zdalnego przez strony i innych uczestników przebywających poza salą sądu prowadzącego postępowanie są skuteczne, chyba iż ustawa wymaga ich dokonania w formie pisemnej.
Art. 223 § 1 k.p.c. – Przewodniczący powinien we adekwatnej chwili skłaniać strony do pojednania, zwłaszcza na pierwszym posiedzeniu, po wstępnym wyjaśnieniu stanowiska stron. Osnowę ugody zawartej przed sądem wciąga się do protokołu rozprawy albo zamieszcza w odrębnym dokumencie stanowiącym część protokołu i stwierdza podpisami stron. Niemożność podpisania ugody sąd stwierdza w protokole.
Z jednej strony przepis art. 157 § 7 k.p.c. ograniczał skuteczność ugody sądowej zawartej na posiedzeniu zdalnym, ponieważ art. 223 § 1 zd. 2 in fine wymagał podpisu stron. Z drugiej strony ten sam art. 223 § 1 k.p.c. w zdaniu następnym dopuszczał odstępstwo od tej reguły poprzez stwierdzenie niemożności podpisania ugody w protokole. W konsekwencji zwolennicy bardziej formalnego podejścia wymagali stawiennictwa stron lub pełnomocników przed sądem w celu złożenia podpisów.
Jak jest teraz?
W nowelizacji k.p.c. po pierwsze doszło do uchylenia art. 157 § 7 k.p.c., po drugie przeformułowano ostatnie zdanie art. 223 § 1 k.p.c. w następujący sposób:
„…Jeżeli do zawarcia ugody dochodzi w ramach posiedzenia zdalnego, a także o ile podpisanie ugody jest z innych przyczyn niemożliwe, sąd stwierdza niemożność podpisania ugody w protokole, o którym mowa w art. 158 § 1, wskazując przyczynę braku podpisu”.
Powyższa zmiana rozwiała zatem dotychczasowe wątpliwości dotyczące możliwości zawarcia przez strony ugody sądowej na posiedzeniu zdalnym.
Mediacja
W zakresie postępowania mediacyjnego nowelizacja k.p.c. wprowadza szereg zmian, które mają na celu rozszerzyć i ułatwić polubowne rozwiązanie sporu w ramach mediacji. Poniżej znajduje się kilka najistotniejszych, które już weszły w życie lub wejdą w życie 1 marca 2026 r.
To ważne!
Jako najważniejszą, już obowiązującą, zmianę trzeba odnotować kwestię wyrażenia przez strony zgody na mediację. W dotychczasowym brzmieniu przepisu art. 1838 § 2 k.p.c. mediacji nie prowadziło się, o ile strona nie wyraziła na nią zgody w terminie tygodnia od dnia ogłoszenia lub doręczenia jej postanowienia kierującego strony do mediacji. Aktualnie natomiast jest odwrotnie, tzn. strona ma tydzień na sprzeciwienie się mediacji,chyba iż wyraziła zgodę przed wydaniem postanowienia.
Istotnym novum od 1 marca 2026 r. będzie także wprowadzenie obowiązkowego skierowania do mediacji sporów z umów o roboty budowlane oraz ze ściśle związanych z procesem budowlanym umów służących wykonaniu robót budowlanych – art. 4583a § 1 k.p.c. Choć przepis ten nie stosuje się do spraw podlegających rozpoznaniu w postępowaniu upominawczym, elektronicznym postępowaniu upominawczym albo postępowaniu nakazowym, to jednak w praktyce prawdopodobnie również wiele takich sporów trafi do mediacji, tyle iż na nieco późniejszym etapie, ponieważ jak przewiduje 4583a § 2 zd. 2 k.p.c. „W przypadku gdy po wydaniu nakazu zapłaty wniesiono sprzeciw w postępowaniu upominawczym albo zarzuty w postępowaniu nakazowym, sąd przed posiedzeniem przygotowawczym albo pierwszym posiedzeniem wyznaczonym na rozprawę kieruje strony do mediacji”.
Warto tutaj również podkreślić, iż odmowa poddania się mediacji (nie tylko w sprawach budowlanych) bez uzasadnionej przyczyny będzie mogła wiązać się z dodatkowymi kosztami, niezależnie od wyniku sprawy (art. 103 § 3 pkt 11 k.p.c.). Aktualnie musi być to „oczywiście nieuzasadniona” odmowa.
Inne zmiany dotyczące mediacji
Zatwierdzenie ugody i adekwatność sądu
Przepis, który wejdzie w życie 1 marca 2026 r., rezygnuje z niepraktycznego udziału mediatora w przekazywaniu dokumentów do sądu w przypadku mediacji na podstawie umowy i to strona składająca wniosek o zatwierdzenie ugody dołączy do niego odpowiednio protokół oraz ugodę lub sam protokół (18313 § 11 k.p.c.). W ugodach zawieranych w tym trybie, strony będą mogły wskazać sąd rejonowy adekwatny do zatwierdzenia ugody lub wystąpić o zatwierdzenie ugody do sądu rejonowego adekwatnego ze względu na miejsce jej zawarcia. W braku tych podstaw adekwatny jest sąd rejonowy miejsca zamieszkania albo siedziby wnioskodawcy (art. 18313 § 1 k.p.c.). Istotny z perspektywy profesjonalnych pełnomocników jest obowiązek składania od 1 marca 2026 r. wniosku o zatwierdzenie ugody zawartej przed mediatorem i dalszych pism za pośrednictwem portalu informacyjnego. W takim wypadku do wniosku dołącza się dokumenty w postaci elektronicznej opatrzone kwalifikowanym podpisem elektronicznym albo poświadczone elektronicznie odpisy tych dokumentów.
Inaczej będzie natomiast w sprawach skierowanych do mediacji przez sąd. Tutaj przez cały czas mediator będzie składał protokół z mediacji wraz z ewentualną ugodą do zatwierdzenia, do sądu rozpoznającego sprawę (18313 § 2 k.p.c.). Nie będzie już natomiast potrzeby składania dodatkowego wniosku przez stronę. W sytuacji, gdy przedmiot ugody obejmuje również roszczenia wynikające z innych postępowań sądowych toczących się pomiędzy stronami, strony powinny wskazać w ugodzie, który sąd przeprowadzi postępowanie co do zatwierdzenia ugody. Natomiast, o ile sprawy prowadzą sądy różnego rzędu, adekwatny będzie sąd wyższego rzędu (art. 18414 § 21 k.p.c.).
Podpisy elektroniczne
Również w przypadku mediacji ustawodawca kieruje swoją uwagę na formę elektroniczną. W art. 18312 § 22 k.p.c. przewidziana została możliwość podpisania protokołu lub ugody kwalifikowanym podpisem elektronicznym, co usprawni i przyspieszy postępowanie mediacyjne jednocześnie eliminując konieczność wymiany papierowych dokumentów. Ważne, aby pamiętać o tym, iż dokumenty powinny być przekazane do sądu w sposób pozwalający na weryfikację złożonych podpisów.
Zwrot opłaty od apelacji
Ustawodawca zachęca do zawarcia ugody przed mediatorem także w postępowaniu apelacyjnym, nowelizując przepisy ustawy o kosztach sądowych w postępowaniu cywilnym. W przypadku zawarcia ugody przed mediatorem w postępowaniu przed sądem II instancji, sąd zwróci ¾ uiszczonej opłaty od apelacji (art. 79 ust. 1 pkt 2 ppkt ab ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych[2]). Zawarcie ugody sądowej w postępowaniu apelacyjnym wiąże się ze zwrotem połowy opłaty, zatem z tej perspektywy postępowanie mediacyjne będzie bardziej korzystne.
Podsumowanie
Zgodnie z nowelizacją kodeksu postępowania cywilnego z sierpnia 2025 r.:
- ugoda sądowa może zostać zawarta na posiedzeniu zdalnym;
- w razie skierowania stron do mediacji, strona ma tydzień na zgłoszenie sprzeciwu, chyba iż wyraziła zgodę przed wydaniem postanowienia;
- od 1 marca 2026 r. w sporach o roboty budowlane skierowanie stron do mediacji będzie co do zasady obowiązkowe;
- od 1 marca 2026 r. wniosek o zatwierdzenie ugody zawartej przed mediatorem profesjonalny pełnomocnik będzie musiał złożyć za pośrednictwem portalu informacyjnego;
- w postępowaniu mediacyjnym protokół z mediacji lub ugodę można podpisać kwalifikowanym podpisem elektronicznym;
- od 1 marca 2026 r. w przypadku zawarcia ugody przed mediatorem w toku postępowania przed sądem II instancji sąd zwróci ¾ uiszczonej opłaty od apelacji.
[1] Ustawa z dnia 5 sierpnia 2025 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw.
[2] Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 1228 z późn. zm.).
