Leczenie uzależnień od opioidów ma być łatwiej dostępne

Cel i ratio legis projektu

Celem nowelizacji jest usunięcie barier ograniczających dostęp do leczenia substytucyjnego oraz utrudniających wykonywanie zadań przez wyspecjalizowane podmioty publiczne. Uzasadnienie wskazuje, iż mimo funkcjonowania programów substytucyjnych ich rozmieszczenie terytorialne jest nierównomierne, a pacjenci często muszą dojeżdżać na znaczne odległości. Taki model może utrudniać rozpoczęcie i utrzymanie terapii, zwłaszcza osobom w trudnej sytuacji życiowej lub społecznej. Projektodawca proponuje więc uzupełnienie dotychczasowego systemu o możliwość stosowania buprenorfiny w ramach ordynacji lekarskiej.

Leczenie substytucyjne w nowym modelu

Najważniejsza zmiana dotyczy definicji „leczenia substytucyjnego”. Po nowelizacji obejmie ono stosowanie produktów leczniczych o działaniu agonistycznym na receptor opioidowy w ramach programu leczenia substytucyjnego oraz stosowanie produktów zawierających buprenorfinę w ramach ordynacji lekarskiej. Drugi tryb będzie dostępny wyłącznie u określonych lekarzy: świadczeniodawców mających umowę z NFZ w rodzaju opieka psychiatryczna i leczenie uzależnień, lekarzy zatrudnionych lub wykonujących zawód u takich świadczeniodawców oraz lekarzy w podmiotach leczniczych dla osób pozbawionych wolności.

Nowe brzmienie art. 28 ustawy z 29.7.2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1939; dalej: NarkU) przesądza, iż osoba uzależniona będzie mogła być leczona w programie substytucyjnym albo otrzymywać buprenorfinę w ramach ordynacji lekarskiej. Nie jest to pełna liberalizacja obrotu produktami substytucyjnymi, ale poszerzenie dostępności leczenia przy zachowaniu kontroli systemowej.

Zezwolenia i wymogi dla programów

Ustawa przebudowuje procedurę uzyskiwania zezwolenia na prowadzenie programu leczenia substytucyjnego. Podmiot leczniczy będzie musiał wykazać odpowiedni sposób zaopatrzenia w produkty lecznicze, odpowiednie pomieszczenia do wydawania produktów, prowadzenia terapii, pracy personelu, pobierania próbek i bezpiecznego przechowywania leków oraz kadrę zdolną do realizacji programu. Wniosek ma być składany za pośrednictwem dyrektora Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom do marszałka województwa, a w odniesieniu do podmiotów dla osób pozbawionych wolności – do Dyrektora Generalnego Służby Więziennej.

Warunki kadrowe zostają przeniesione na poziom ustawowy. Kierownikiem programu będzie mógł być lekarz psychiatra albo lekarz w trakcie specjalizacji z psychiatrii z wymaganym stażem, ewentualnie lekarz innej specjalności z dłuższym doświadczeniem w leczeniu osób uzależnionych, przy zapewnieniu udziału lekarza posiadającego co najmniej pierwszy stopień specjalizacji w dziedzinie psychiatrii albo będącego w trakcie specjalizacji w tej dziedzinie.

Pacjent, kontrola terapii i Centralny Wykaz

Nowe przepisy określają cel leczenia substytucyjnego jako poprawę stanu zdrowia somatycznego i psychicznego pacjenta, reintegrację społeczną oraz ograniczenie rozprzestrzeniania zakażeń, w szczególności HIV, HCV, HBV i gruźlicy. Do leczenia kwalifikuje się, co do zasady, osobę uzależnioną od opioidów, pełnoletnią i wyrażającą zgodę, choć możliwe będzie leczenie małoletniego, o ile przemawiają za tym ważne względy zdrowotne.

Ustawa reguluje podstawy wyłączenia pacjenta z leczenia. Pacjent w programie będzie badany co najmniej raz w miesiącu, a przy ordynacji lekarskiej lekarz może zlecić takie badanie.

Wydawanie leku i ciągłość leczenia

Nowelizacja porządkuje zasady wydawania produktów stosowanych w leczeniu substytucyjnym. Zasadą pozostaje podawanie produktu w podmiocie leczniczym albo wydawanie go w jednorazowych dawkach dobowych i przyjmowanie w obecności osoby uprawnionej. Ustawa przewiduje jednak wyjątki dla pacjentów nieprzerwanie leczonych substytucyjnie przez co najmniej dwa lata, o ile pozwala na to ich stan psychofizyczny, osób czasowo niemogących stawić się w podmiocie, pacjentów wyjeżdżających za granicę oraz osób pozbawionych wolności.

Ważne jest również zapewnienie ciągłości leczenia w podmiotach leczniczych i placówkach, w których pacjent przebywa ze względu na stan zdrowia.

Laboratoria i nowe substancje psychoaktywne

Ustawa doprecyzowuje uprawnienia podmiotów, które wykonują zadania wymagające kontaktu ze środkami, substancjami i preparatami objętymi reżimem ustawy. W art. 24 wskazano, iż uprawnione podmioty i jednostki naukowe mogą nie tylko posiadać, przechowywać i nabywać takie środki, ale także je przetwarzać i przerabiać, o ile służy to badaniom związanym z identyfikacją przestępstwa lub wykroczenia albo postępowaniami dotyczącymi środków zastępczych i nowych substancji psychoaktywnych.

Pomoc medyczna za granicą i działania ratownicze

Nowy art. 42a NarkU pozwoli określonym podmiotom posiadać i stosować, bez konieczności uzyskania klasycznych zezwoleń lub zgód, produkty lecznicze zawierające środki odurzające, substancje psychotropowe lub prekursory kategorii 1, w zakresie i ilości niezbędnych do realizacji zadań. Dotyczy to m.in. wyznaczonych komórek SOP, jednostek lub komórek Policji, Zespołu Pomocy Humanitarno-Medycznej, medycznych zespołów ratunkowych klasyfikowanych w ramach WHO EMT Initiative albo działających w ramach Unijnego Mechanizmu Ochrony Ludności oraz adekwatnych grup ratowniczych.

Konwencja wiedeńska i zmiany terminologiczne

Nowelizacja dostosowuje przepisy do Konwencji Narodów Zjednoczonych o zwalczaniu nielegalnego obrotu środkami odurzającymi i substancjami psychotropowymi, sporządzonej w Wiedniu 20.12.1988 r. (Dz.U. z 1995 r. poz. 69). W ustawie z 6.4.1990 r. o Policji (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 636) dodawany jest art. 15h, który reguluje działanie Komendanta CBŚP po otrzymaniu prośby państwa strony konwencji o potwierdzenie rejestracji statku okazującego polską banderę lub znaki rejestracyjne. Po potwierdzeniu rejestracji możliwe będzie zezwolenie na wejście na pokład statku, jego przeszukanie albo podjęcie innych czynności w razie potwierdzenia przemytu.

Z tym rozwiązaniem koresponduje nowy art. 37a ustawy z 18.9.2001 r. – Kodeks morski (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1309), nakładający na izbę morską obowiązek niezwłocznego poinformowania Komendanta CBŚP o polskiej przynależności statku albo jej braku.

Przepisy przejściowe i wejście w życie

Do pacjentów objętych programem leczenia substytucyjnego przed dniem wejścia w życie ustawy będą stosowane przepisy w nowym brzmieniu. Dotychczasowe zezwolenia na leczenie substytucyjne staną się zezwoleniami na prowadzenie leczenia substytucyjnego w ramach programu, a podmioty prowadzące takie leczenie otrzymają 12 miesięcy na dostosowanie się do nowych wymogów. Dotychczasowy Centralny Wykaz Osób Objętych Leczeniem Substytucyjnym stanie się wykazem w rozumieniu nowych przepisów. Ustawa ma wejść w życie po upływie 30 dni od dnia ogłoszenia.

Etap legislacyjny

Ustawa o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii oraz niektórych innych ustaw została uchwalona przez Sejm na 61. posiedzeniu 3.7.2026 r. Tekst ustawy został ustalony ostatecznie po rozpatrzeniu poprawek Senatu. Na tym etapie ustawa oczekuje na dalsze czynności kończące proces ustawodawczy, w szczególności podpis Prezydenta RP i ogłoszenie w Dzienniku Ustaw.