4 dni temu
Kuratela rodzinna odgrywa kluczową rolę w ochronie dobra dziecka i realizacji prawa rodzinnego – podkreślali uczestnicy seminarium naukowego zorganizowanego przez Ministerstwo Sprawiedliwości, Instytut Wymiaru Sprawiedliwości i Komisję Kodyfikacyjną Prawa Rodzinnego. Eksperci zwracali uwagę na rosnącą liczbę spraw, praktyczne trudności w pracy kuratorów oraz pilną potrzebę zmian legislacyjnych. Wydarzenie odbyło się 20 kwietnia 2026 r.
Seminarium pt. “Kuratela rodzinna w sprawach opiekuńczych. Wyniki badań i rekomendacje zmian” otworzyła dr hab. Magdalena Szafranek, prof. UW i przewodnicząca Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Rodzinnego, wskazując na szczególną wagę i społeczną wrażliwość omawianej tematyki. Profesor podkreśliła znaczenie kwestii kontaktów dzieci z rodzicami oraz roli kuratora przy tych kontaktach.
– Wskazuje się na potrzebę refleksji nad tym, w jakich sytuacjach takie rozwiązania są rzeczywiście uzasadnione oraz jaki mają wpływ na relacje rodzinne. W dyskusji pojawiają się również ważne postulaty dotyczące pogłębiania wiedzy psychologicznej wśród sędziów rodzinnych, co może przyczynić się do bardziej świadomego kształtowania kontaktów rodzinnych – mówiła przewodnicząca komisji.
Na ogromne zainteresowanie opinii publicznej prawem rodzinnym, a także funkcjonowaniem sądów rodzinnych zwrócił uwagę również Minister Sprawiedliwości Waldemar Żurek.
– W debacie często pojawiają się skrajne oceny. Z jednej strony wskazuje się na niedoskonałości legislacyjne i brak odpowiednich narzędzi prawnych, które miałyby sprzyjać rozwiązywaniu konfliktów rodzinnych zamiast ich utrwalania. Z drugiej strony krytyka dotyczy praktyki stosowania prawa oraz funkcjonowania instytucji, które odpowiadają za jego realizację. W tym wszystkim kluczową rolę odgrywa kurator – osoba niezwykle istotna zarówno dla sądu, jak i dla stron postępowania. Jednocześnie funkcjonowanie kurateli, jej organizacja, wynagradzania oraz rola w postępowaniach są przedmiotem często sprzecznych opinii. W centrum tych wszystkich sporów powinniśmy jednak umieszczać dobro dziecka. To ono powinno stanowić nadrzędny punkt odniesienia w sprawach rodzinnych – podkreślał minister.
O kurateli rodzinnej jako miejscu styku prawa rodzinnego i praktyki mówił w swoim wystąpieniu prof. Piotr Rylski, dyrektor Instytutu Wymiaru Sprawiedliwości.
– Kuratorzy rodzinni nadają prawu rodzinnemu jego realną, praktyczną treść. Od sprawnie funkcjonującego systemu kurateli zależy realizacja podstawowych celów prawa rodzinnego, w tym w szczególności ochrona małoletnich oraz urzeczywistnienie zasady dobra dziecka – podkreślał. Profesor Rylski wskazał też na liczne przedsięwzięcia naukowe i projekty badawcze prowadzone w tym roku przez Instytut w obszarze kurateli sądowej.
Raporty Instytutu Wymiaru Sprawiedliwości
Moderatorem części merytorycznej seminarium był dr Jerzy Słyk, kierownik Sekcji Prawa Rodzinnego IWS. W pierwszym panelu zaprezentowano wyniki badań przeprowadzonych w Instytucie.
Aleksander Samek zaprezentował raport poświęcony prawnym i metodycznym aspektom udziału kuratora w kontaktach osoby uprawnionej z małoletnim, oparty na analizie akt oraz sondażu internetowym przeprowadzonym wśród zespołów kuratorskich. Kurator wskazał na dynamiczny wzrost liczby orzeczeń i czynności związanych z obecnością kuratora przy kontaktach – liczba orzeczeń wzrosła z 787 w 2010 r. do 2892 w 2024 r. Dodając, iż od 2015 r. zwiększyła się także liczba samych kontaktów – wzrost o ok. 180%.
Prelegent szczegółowo omówił z jak złożonymi sytuacjami mierzą się kuratorzy podczas udziału przy kontaktach orzeczonych przez sąd. Problemy dotyczą m.in. konfliktu pomiędzy rodzicami (79,3%), negatywnego nastawienia dziecka (72,9%), ale też trudności w interpretacji samych orzeczeń.
Kurator w oparciu o przeprowadzone badania przedstawił propozycje zmian legislacyjnych, które wskazują na potrzebę precyzyjnego określenia sposobu realizacji kontaktów, określenia limitu czasu trwania spotkania i nadania okresowego charakteru udziału kuratora. Istotne jest także ujednolicenie zasad wynagradzania kuratorów, zmiana przepisów wykonawczych oraz wzmocnienie roli kuratora przez uprawnienie go do składania do sądu wniosków w sprawie kontaktów.
Doktor Alina Prusinowska-Marek w swoim wystąpieniu omówiła raport pt. „Analiza praktyki wykonywania orzeczeń o przymusowym odebraniu dziecka wraz z postulatami de lege ferenda”. Prelegentka zwróciła uwagę, iż wykonanie orzeczenia o przymusowym odebraniu dziecka to jedno z najtrudniejszych zadań kuratora sądowego. Przeprowadzone badania wskazują na stabilną skalę problemu (ok. 1200 spraw rocznie). Choć kuratorzy wykazują się dużą sprawnością, system obarczony jest istotnymi wadami.
Kuratorka podkreśliła konieczność doprecyzowania przepisów i zakresu odpowiedzialności różnych instytucji (policji, sądów, prokuratury, pomocy społecznej), a także wzmocnienia roli kuratora jako koordynatora działań. Zwróciła jednocześnie uwagę na brak jasnych podstaw prawnych do współpracy kuratora z policją oraz niejednolitą praktykę działania. Wskazała także na problemy praktyczne – brak przygotowania logistycznego, wsparcia psychologicznego czy klarownie określonych procedur, co utrudnia bezpieczne i skuteczne wykonywanie decyzji sądu.
Doktor Prusinowska-Marek wskazała też na potrzebę wprowadzenia zmian, m.in. ulepszenie współpracy między instytucjami, większe zaangażowanie sądów w egzekwowanie swoich orzeczeń oraz wprowadzenie konsekwencji za ich niewykonywanie. Dostrzegła też konieczność organizacji pracy kuratorów przy tych trudnych i ryzykownych zadaniach.
Rekomendacje zmian oraz projektowane zmiany
Ważnym punktem seminarium była dyskusja nad systemowymi rozwiązaniami, które mają zapobiegać tragediom z udziałem najmłodszych. Doktor Grzegorz Wrona przedstawił najważniejsze wnioski z prac Zespołu do spraw analizy zdarzeń, na skutek których małoletni poniósł śmierć lub doznał ciężkiego uszczerbku na zdrowiu. W ciągu dwóch lat od powstania Zespół zbadał 138 przypadków (73 dotyczące śmierci dziecka oraz pozostałe związane z ciężkim uszczerbkiem na zdrowiu). Prelegent podkreślił dużą nieregularność zjawiska oraz problemy formułowania jednoznacznych wniosków co do jego skali i dynamiki. Zapowiedział przygotowanie dziesięciu raportów w ciągu dwóch lat, które mają prowadzić do precyzyjnych rekomendacji systemowych.
Doktor Honorata Czajkowska omówiła systemowe niedociągnięcia w ochronie małoletnich, akcentując przede wszystkim niedostateczną współpracę międzyinstytucjonalną. Zwróciła uwagę, iż sądy, kuratorzy, policja, pomoc społeczna i służba zdrowia często działają w izolacji, co ogranicza możliwość rzetelnej oceny zagrożenia.
Sędzia Justyna Baduchowska przedstawiła projekt zmian legislacyjnych dotyczących kontaktów z dzieckiem oraz wykonywania władzy rodzicielskiej. Wskazała na konieczność uproszczenie procedur i przejście do jednolitego, bardziej egzekwowalnego modelu postępowania. Prelegenta mówiła o wzmocnieniu skuteczności orzeczeń poprzez sankcje, w tym grzywny oraz możliwość odpowiedzialności karnej za uporczywe niewykonywanie obowiązków.
Uczestnicy seminarium w swoich wypowiedziach zgodnie podkreślali, iż potrzebne są zmiany legislacyjne, gdyż sprawnie działający system kurateli rodzinnej jest niezbędny do zapewnienia dobra i bezpieczeństwa dziecka. Wielokrotnie wskazywano też na konieczność zacieśnienia współpracy międzyinstytucjonalnych, między wszystkimi organami ochrony praw dziecka, a także pilnego wprowadzenia jasnych zasad tej kooperacji do systemu.
Galeria zdjęć:
Fot. Franciszek Chodak/Ministerstwo Sprawiedliwości
