Zniesławienie to pomówienie osoby, firmy lub instytucji o takie postępowanie albo adekwatności, które mogą poniżyć ją w opinii publicznej lub narazić na utratę zaufania potrzebnego do wykonywania zawodu, prowadzenia działalności lub pełnienia funkcji. W polskim prawie jest to przestępstwo opisane w art. 212 Kodeksu karnego, a w sprawach „medialnych” często równolegle pojawia się wątek ochrony dóbr osobistych na gruncie prawa cywilnego (art. 23-24 Kodeksu cywilnego).
Zniesławienie a biznes: co jest realnym ryzykiem
Dla decydentów biznesowych najważniejsze są skutki: reputacja, relacje z kontrahentami, finansowanie, stabilność kadr oraz ryzyka dla członków zarządu. W praktyce spór o zniesławienie bywa elementem większego konfliktu: konkurencyjnego, pracowniczego, udziałowego albo kryzysu komunikacyjnego. Utrwalona, masowa publikacja (internet, media społecznościowe, prasa) zwiększa skalę szkody i komplikuje dowodzenie „zasięgu” i wpływu na zaufanie rynkowe.
Jakie są tryby dochodzenia roszczeń: karny i cywilny
Zniesławienie z art. 212 k.k. jest co do zasady ścigane z oskarżenia prywatnego. Oznacza to, iż pokrzywdzony najczęściej sam inicjuje sprawę w sądzie (prywatny akt oskarżenia), a nie składa standardowego zawiadomienia oczekując prowadzenia postępowania przez prokuraturę.
Równolegle albo zamiast drogi karnej możliwe są działania cywilne: żądanie zaniechania, usunięcia skutków naruszenia, złożenia oświadczenia o odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie (np. przeprosin) oraz zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy na wskazany cel społeczny (art. 24 k.c. w zw. z art. 448 k.c.). W praktyce dobór ścieżki zależy od celu: szybkie zatrzymanie publikacji, kontrola przekazu, efekt odstraszający, albo kompensacja finansowa.
Jak wygląda postępowanie karne o zniesławienie krok po kroku
1) Zabezpieczenie materiału dowodowego
W sprawach o publikacje internetowe krytyczne jest szybkie utrwalenie treści. Same zrzuty ekranu często bywają kwestionowane co do autentyczności i daty. Dlatego w sprawach o wyższej stawce reputacyjnej standardem jest sięganie po rozwiązania podnoszące wiarygodność dowodu (np. protokolarne utrwalenie treści przez notariusza, zabezpieczenie metadanych, dane o dacie publikacji, linkach i zasięgu).
2) Prywatny akt oskarżenia i wymogi formalne
Postępowanie wszczynane jest przez wniesienie prywatnego aktu oskarżenia do sądu (Kodeks postępowania karnego przewiduje ten tryb dla czynów ściganych z oskarżenia prywatnego). Pismo powinno wskazywać oskarżonego, opis czynu, czas i miejsce, oraz zawierać wnioski dowodowe. W praktyce jakość opisu czynu i precyzja cytatów przesądzają o sprawności procesu.
3) Posiedzenie pojednawcze i mediacja
W trybie prywatnoskargowym sąd co do zasady dąży do ugodowego zakończenia sporu, w szczególności poprzez posiedzenie pojednawcze, a w razie potrzeby może skierować strony do mediacji. W wielu sprawach biznesowych jest to realna opcja, jeżeli druga strona jest gotowa do korekty publikacji, przeprosin albo sprostowania. Ugoda bywa też narzędziem ograniczenia ekspozycji medialnej.
4) Rozprawa, przesłuchania, dowody
Na rozprawie sąd ocenia, czy wypowiedź miała charakter zniesławiający, jaką miała formę (fakt czy opinia), do kogo dotarła, oraz czy zachodzą okoliczności wyłączające bezprawność (w tym m.in. przesłanki związane z działaniem w obronie społecznie uzasadnionego interesu oraz prawdziwością zarzutu w wypadkach przewidzianych w art. 213 k.k.). Ciężar praktyczny sporu to zwykle nie tylko „czy padły słowa”, ale także co oznaczały w kontekście i jak zostały odebrane.
5) Wyrok i środki odwoławcze
Po wyroku sądu pierwszej instancji stronom przysługują środki zaskarżenia w granicach przewidzianych w k.p.k. Z biznesowego punktu widzenia trzeba brać pod uwagę czas trwania postępowania odwoławczego oraz to, iż eskalacja może „dodać paliwa” kryzysowi komunikacyjnemu.
Jakie dowody są najczęściej najważniejsze w sprawach o zniesławienie
- Treść wypowiedzi – pełny cytat, kontekst, miejsce publikacji, nagłówek, grafiki, komentarze, hashtagi.
- Dowody publikacji i zasięgu – data i czas, statystyki wyświetleń (jeśli dostępne), udostępnienia, archiwa stron.
- Dowody identyfikowalności pokrzywdzonego – choćby bez wskazania nazwy, jeżeli branża lub lokalny rynek pozwalają ustalić, kogo dotyczy przekaz.
- Dowody skutku – utrata kontraktów, korespondencja od klientów, wyjaśnienia banku/leasingu, rezygnacje kandydatów, spadek zamówień (w praktyce ważne także dla równoległych roszczeń cywilnych).
- Świadkowie – odbiorcy komunikatu, osoby z rynku, pracownicy, kontrahenci.
- Dowody staranności autora – pytania prasowe, próby weryfikacji, źródła, notatki redakcyjne (istotne przy ocenie rzetelności).
Ile trwa sprawa o zniesławienie
Nie ma jednego standardu czasu, bo istotne są: obłożenie sądu, liczba świadków, poziom sporu co do dowodów cyfrowych i czy pojawiają się biegli. Dla praktyki rynkowej można jednak przyjąć orientacyjne ramy:
- Proste sprawy (jasny cytat, niewielu świadków) – często kilka do kilkunastu miesięcy w I instancji.
- Sprawy „medialne” lub korporacyjne (duży zasięg, spór o kontekst, liczne dowody) – zwykle od kilkunastu miesięcy do kilku lat łącznie z II instancją.
W biznesie ważniejsza od „kalendarza” bywa strategia równoległa: działania komunikacyjne, zabezpieczenie dowodów, żądania usunięcia treści, oraz decyzja, czy i kiedy uruchomić ścieżkę cywilną.
Najczęstsze błędy, które podnoszą koszty i wydłużają postępowanie
- Zbyt późne zabezpieczenie treści – materiał znika, jest edytowany albo „tonie” w kolejnych wpisach.
- Nieprecyzyjny opis czynu – brak cytatów, brak dat, mieszanie kilku wypowiedzi w jeden zarzut.
- Pominięcie wątku identyfikowalności – przy publikacjach „bez nazwy” sąd i tak bada, czy rynek rozpoznał adresata.
- Brak planu na dowody skutku – w sprawach firmowych to często decyduje o realnym „ciężarze” naruszenia.
- Eskalacja komunikacyjna – emocjonalne odpowiedzi w mediach społecznościowych utrudniają później uporządkowaną narrację procesową.
Zniesławienie w internecie: specyfika dowodowa i organizacyjna
Internet generuje dwa stałe problemy: szybkość rozchodzenia się treści i podatność na modyfikacje. W praktyce zarządczej warto wdrożyć prosty schemat kryzysowy: kto zbiera dowody, kto zatwierdza komunikaty, jak zabezpiecza się dostęp do profili firmowych, oraz kto kontaktuje się z portalem lub administratorem. Ten element bywa równie istotny jak sama sprawa sądowa, bo ogranicza „dalsze szkody” i koszty operacyjne.
Materiał ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej; w sprawach o zniesławienie, zwłaszcza dotyczących firmy lub członków organów, przed podjęciem działań procesowych warto zlecić analizę ryzyk i dowodów, dlatego w celu omówienia strategii można skorzystać ze wsparcia kancelarii, klikając Napisz do nas.
FAQ + sprawa o zniesławienie
1) Czy zniesławienie zawsze jest przestępstwem?
Zniesławienie jest przestępstwem opisanym w art. 212 k.k., ale ten sam stan faktyczny może jednocześnie stanowić naruszenie dóbr osobistych w rozumieniu art. 23-24 k.c. Wybór ścieżki zależy od celu i okoliczności sprawy.
2) Czy firma może być pokrzywdzona zniesławieniem?
Tak, w praktyce ochronie może podlegać reputacja przedsiębiorcy (w tym osoby prawnej). Wątek „utraty zaufania potrzebnego do prowadzenia działalności” jest wprost wpisany w art. 212 k.k. oraz bywa najważniejszy także w sporach cywilnych o dobra osobiste.
3) Czy opinia (a nie „fakt”) może być zniesławiająca?
Może, jeżeli w konkretnym kontekście prowadzi do pomówienia o postępowanie lub adekwatności podważające zaufanie i reputację. Ocena zależy od treści, formy, kontekstu i odbioru wypowiedzi.
4) Jak udowodnić zniesławienie w mediach społecznościowych?
Kluczowe jest utrwalenie treści (wraz z datą, linkiem, komentarzami), wskazanie zasięgu i wykazanie, iż odbiorcy mogli zidentyfikować pokrzywdzonego. Same zrzuty ekranu mogą nie wystarczyć, jeżeli druga strona kwestionuje autentyczność.
5) Czy trzeba najpierw wzywać autora do usunięcia wpisu?
Nie zawsze jest to wymóg formalny w sprawie karnej, ale w praktyce może pomóc: ogranicza dalsze szkody i bywa dowodem dobrej woli. W niektórych sprawach wcześniejsze wezwanie buduje też materiał pod roszczenia cywilne.
6) Jakie są możliwe rozstrzygnięcia w sprawie karnej o zniesławienie?
Postępowanie może zakończyć się m.in. uniewinnieniem, skazaniem albo umorzeniem (np. z uwagi na okoliczności procesowe). Konkretne konsekwencje zależą od ustaleń sądu i kwalifikacji czynu na podstawie art. 212 k.k. oraz przepisów k.p.k.
Bibliography
- [1] Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553 ze zm.), art. 212-213.
- [2] Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. 1997 nr 89 poz. 555 ze zm.) – przepisy o postępowaniu z oskarżenia prywatnego (w szczególności art. 487-499 k.p.k.).
- [3] Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93 ze zm.), art. 23-24 oraz art. 448.
Autor: adw. Maciej Zaborowski, Partner Zarządzający
E-mail: [email protected]
tel.: +48 22 501 56 10