NIK o funkcjonowaniu szpitali klinicznych

1 dzień temu

Działalność lecznicza wszystkich dziesięciu skontrolowanych szpitali klinicznych była prowadzona w sposób zapewniający ciągłość udzielania świadczeń zdrowotnych, a także realizację powierzonych im zadań dydaktycznych i badawczych. Stwierdzono jednak istotne zróżnicowanie efektywności ekonomicznej i organizacyjnej. Główne nieprawidłowości dotyczyły: zarządzania infrastrukturą i aparaturą medyczną (zaniedbania techniczne, braki w przeglądach), naruszenia przepisów dotyczących zamówień publicznych przy zakupach sprzętu oraz przypadków jego nieefektywnego wykorzystania. Stwierdzono również uchybienia w gospodarowaniu majątkiem, a także braki w przejrzystości procesów decyzyjnych. Kluczowym obszarem ryzyka pozostaje jednak organizacja pracy kadry medycznej – w aż dziewięciu placówkach łamano normy odpoczynku, a rekordowy przypadek ciągłej pracy lekarza wyniósł aż 70 godzin i 10 minut, co w ocenie NIK stanowi bezpośrednie zagrożenie dla bezpieczeństwa pacjentów.

Kontrola NIK objęła nie tylko funkcjonowanie szpitali klinicznych w obszarze działalności leczniczej i udzielania świadczeń opieki zdrowotnej, ale również realizację zadań dydaktycznych i naukowo-badawczych. Skontrolowano 10 szpitali klinicznych: Uniwersyteckie Centrum Kliniczne Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, Uniwersytecki Szpital Kliniczny w Białymstoku, Szpital Uniwersytecki Nr 1 im. Dr. Antoniego Jurasza w Bydgoszczy, Uniwersyteckie Centrum Kliniczne w Gdańsku, Samodzielny Publiczny Szpital Kliniczny Nr 1 im. Prof. Stanisława Szyszko Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach, Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej Szpital Uniwersytecki w Krakowie, Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej Uniwersytecki Szpital Kliniczny Nr 1 im. Norberta Barlickiego Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, Samodzielny Publiczny Szpital Kliniczny Nr 4 w Lublinie, Uniwersytecki Szpital Kliniczny Im. Fryderyka Chopina w Rzeszowie, Uniwersytecki Szpital Kliniczny Nr 2 w Szczecinie. W dalszej części tekstu przyjęto skrócone nazwy jednostek, kierując się ich lokalizacją.

Wymienione placówki dysponowały łącznie 8965 łóżkami szpitalnymi. Najwięcej łóżek miał do dyspozycji szpital w Warszawie (2027), najmniej szpital w Łodzi (303). We wszystkich szpitalach zaobserwowano wzrost liczby pacjentów i hospitalizacji w latach 2022–2024, przy jednoczesnym skracaniu średniego czasu pobytu. Trend ten świadczy o dostosowywaniu się szpitali do współczesnych modeli zarządzania w ochronie zdrowia, w których najważniejsze znaczenie ma intensywne wykorzystanie zasobów, skrócenie pobytu pacjentów i rozwój leczenia jednego dnia.

Zróżnicowana sytuacja finansowa szpitali

Choć wszystkie szpitale zachowały pełną zdolność operacyjną do świadczenia usług medycznych w ramach kontraktów z Narodowym Funduszem Zdrowia, to stopień osiągania równowagi finansowej był skrajnie zróżnicowany.

Placówki o najwyższym poziomie stabilności finansowej (reprezentowane m.in. przez placówki w Gdańsku i Zabrzu) prowadziły działalność z dodatnim wynikiem netto na działalności podstawowej oraz operacyjnej przez niemal cały objęty badaniem okres. Podmioty te charakteryzowały się zrównoważoną strukturą kosztów i przychodów, stale utrzymywały płynność finansową i nie generowały zadłużenia.

Opis grafiki

Wynik finansowy netto na koniec lat 2022–2024, w tys. zł

Gdańsk:
- 2024 – 169 931,9 tys. zł
- 2023 – 155 534,0 tys. zł
- 2022 – 86 798,0 tys. zł
Kraków:
- 2024 – 37 548,6 tys. zł
- 2023 – 36 002,8 tys. zł
- 2022 – -114 468,9 tys. zł
Rzeszów:
- 2024 – 36 477,7 tys. zł
- 2023 – 32 062,0 tys. zł
- 2022 – 6 862,5 tys. zł
Zabrze:
- 2024 – 32 257,8 tys. zł
- 2023 – 12 025,5 tys. zł
- 2022 – 2 146,8 tys. zł
Białystok:
- 2024 – 8 169,6 tys. zł
- 2023 – 5 867,5 tys. zł
- 2022 – 4 257,1 tys. zł
Szczecin:
- 2024 – 3 241,8 tys. zł
- 2023 – 6 193,9 tys. zł
- 2022 – 16 648,3 tys. zł
Łódź:
- 2024 – 434,4 tys. zł
- 2023 – 577,7 tys. zł
- 2022 – 1 045,2 tys. zł
Bydgoszcz:
- 2024 – 348,0 tys. zł
- 2023 – 737,6 tys. zł
- 2022 – 819,5 tys. zł
Lublin:
- 2024 – 333,4 tys. zł
- 2023 – 10 068,1 tys. zł
- 2022 – 95,7 tys. zł
Warszawa:
- 2024 – -17 879,8 tys. zł
- 2023 – -33 992,2 tys. zł
- 2022 – -122 265,2 tys. zł

Źródło: opracowanie własne NIK na podstawie danych uzyskanych w toku kontroli oraz z portalu finansowego Krajowego Rejestru Sądowego https://ekrs.ms.gov.pl/rdf/pd/search_df (dostęp 29 października 2025 r.).

Z kolei działalność szpitali m.in. w Lublinie, Bydgoszczy oraz Łodzi odznaczała się niską rentownością. Jednostki te co prawda zachowywały bieżącą płynność, jednak ich wyniki finansowe oscylowały wokół zera, co było bezpośrednią konsekwencją dynamicznego wzrostu kosztów operacyjnych – głównie wynagrodzeń, usług obcych, zakupu materiałów oraz energii. W odniesieniu do tych podmiotów sformułowano zalecenia dotyczące wdrożenia głębokich analiz struktury świadczeń oraz pilnego podniesienia efektywności wykorzystania zasobów łóżkowych i kadrowych.

Najpoważniejsze problemy finansowe wystąpiły w szpitalu w Warszawie. Mimo wykazania dodatniego wyniku na sprzedaży usług w latach 2023–2024, codzienna działalność lecznicza była tam prowadzona w warunkach chronicznego deficytu, przy generowaniu wysokiego poziomu zobowiązań wymagalnych. Stały, ujemny wynik finansowy netto tego podmiotu jest konsekwencją zadłużenia jeszcze sprzed konsolidacji szpitala w 2019 roku oraz wysokich kosztów jego obsługi (w 2024 obsługa zadłużenia kosztowała 107,1 mln zł rocznie, przy zysku na sprzedaży w wysokości 3,8 mln zł oraz stracie netto w wysokości 17,9 mln zł). Na koniec 2024 roku łączne zadłużenie szpitala w Warszawie osiągnęło poziom aż 68,6% jego rocznych przychodów ze sprzedaży – zobowiązania ogółem wyniosły 1 475,5 mln zł, zaś przychody ze sprzedaży 2 147,9 mln zł.

Niemal we wszystkich skontrolowanych jednostkach (z wyłączeniem szpitala w Krakowie) odnotowano niepokojącą tendencję wzrostową w zakresie zobowiązań. Łączna suma zobowiązań i rezerw wzrosła z poziomu 4 753,9 mln zł na koniec 2022 roku do kwoty 5 768,3 mln zł na koniec 2024 roku. W strukturze tej odnotowano spadek zobowiązań długoterminowych (z 876,4 mln zł do 741,1 mln zł), przy jednoczesnym, gwałtownym wzroście zobowiązań krótkoterminowych – z poziomu 1 908,1 mln zł do 2 436,5 mln zł. Na koniec okresu rozliczeniowego w 2024 roku suma zobowiązań długo- i krótkoterminowych stanowiła średnio 29,5% przychodów ze sprzedaży analizowanych szpitali, co stanowi spadek w porównaniu do 38,8% odnotowanych na koniec 2022 roku.

Zaniedbania w obszarze zarządzania infrastrukturą

W siedmiu szpitalach klinicznych, z dziesięciu skontrolowanych, pomieszczenia i urządzenia, w tym wyposażenie i aparatura medyczna spełniały wymagania formalno-techniczne określone w rozporządzeniach Ministra Zdrowia oraz umowach zawartych z NFZ.

Poważne nieprawidłowości w tym zakresie ujawniono jednak w dwóch podmiotach – w Rzeszowie oraz w Warszawie – gdzie stan techniczny i sanitarny pomieszczeń wprost naruszał zapisy adekwatnego rozporządzenia Ministra Zdrowia z 2019 r. W Rzeszowie zastrzeżenia dotyczyły bezpośrednio bloku operacyjnego, który z uwagi na wady techniczne od 2018 roku był dopuszczony do użytkowania jedynie warunkowo przez inspekcję sanitarną. W Warszawie natomiast na części oddziałów stwierdzono uszkodzenia ścian, podłóg oraz elementów instalacji elektrycznej, zaś w jednym z oddziałów podłogi nie zostały wykonane z materiałów umożliwiających ich mycie i dezynfekcję.

Nadzór nad eksploatacją sprzętu również budził zastrzeżenia. W trzech szpitalach (Białystok, Rzeszów, Warszawa) stwierdzono nieprawidłowości dotyczące utrzymania i nadzoru nad sprzętem medycznym, w tym zaniechania w przeglądach, które mogły zagrażać bezpieczeństwu pacjentów. Stanowiło to naruszenie ustawy o wyrobach medycznych.

Naruszenia przepisów przy zakupach aparatury medycznej

Kontrola NIK wykazała, iż w dwóch szpitalach (Szczecin, Lublin) wystąpiły naruszenia przepisów ustawy Prawo zamówień publicznych w postępowaniach o zakup aparatury medycznej, dotyczące sporządzenia opisu przedmiotu zamówienia w sposób wskazujący na konkretnego producenta, ustalania wartości zamówienia na podstawie oferty przyszłego wykonawcy, braku konsultacji rynkowych, skracania terminów składania ofert oraz określania zbyt krótkich terminów realizacji zamówienia.

Dodatkowo w siedmiu podmiotach objętych kontrolą wystąpiły uchybienia proceduralne i niedociągnięcia w zakresie prowadzonej dokumentacji, najczęściej dotyczące jej niekompletności, sposobu przygotowania opisu zamówienia, naruszeń procedur wewnętrznych, późnego publikowania ogłoszeń o wykonaniu umów oraz dochodzenia kar umownych.

Zakupiony sprzęt i aparatura medyczna były zainstalowane i oddane do użytku, jednakże w trzech szpitalach (Kraków, Zabrze, Rzeszów) NIK oceniła wykorzystanie sprzętu jako nieefektywne, m.in. z uwagi na ograniczony czas pracy, opóźnienia w uruchamianiu urządzeń, niewystarczające wykorzystanie z powodu awarii lub przestarzałości technologicznej, a także brak odpowiednich warunków do rozszerzenia zakresu udzielanych świadczeń.

Zarządzanie majątkiem nie w pełni przejrzyste i gospodarne

NIK stwierdziła, iż w sześciu podmiotach objętych kontrolą gospodarowano majątkiem z naruszeniem zasad gospodarności i przejrzystości. W jednym ze szpitali (Warszawa) stwierdzono m.in. nieprawidłowości polegające na niewłaściwym naliczaniu i egzekwowaniu należności (m.in. brak waloryzacji czynszu, niepobieranie prowizji, bezpodstawne obniżenie czynszu), co skutkowało uszczupleniem środków w wysokości 2 287,8 tys. zł. W pozostałych podmiotach stwierdzono uchybienia o charakterze formalno-organizacyjnym, obejmujące m.in. nierzetelne dokumentowanie czynności, brak wymaganych opinii i uzasadnień, a także zawieranie umów bez przeprowadzenia stosownych analiz. Przyczynami wystąpienia nieprawidłowości były błędne interpretacje przepisów, błędy formalne i proceduralne oraz niedostateczna dokumentacja przebiegu procesów decyzyjnych.

Zapewnienie kadry medycznej i problemy z organizacją czasu pracy personelu

Większość kontrolowanych podmiotów zapewniała obsadę kadrową o kwalifikacjach zgodnych z obowiązującymi przepisami. Mimo to, we wszystkich dziesięciu szpitalach stwierdzono uchybienia w ewidencjonowaniu lub organizacji czasu pracy personelu. Stwierdzone nieprawidłowości dotyczyły najczęściej nieprzestrzegania przepisów dotyczących norm czasu pracy oraz niezachowania prawa do 11-godzinnego nieprzerwanego dobowego odpoczynku, o którym mowa w ustawie o działalności leczniczej. Nieprawidłowości w tym obszarze stwierdzono w dziewięciu szpitalach, zarówno w odniesieniu do osób zatrudnionych na podstawie umowy o pracę, jak i cywilnoprawnej. Wystąpiły przypadki ciągłego świadczenia pracy ponad 24 godziny łącznie przez 75 lekarzy i pielęgniarek, przy czym najdłuższy nieprzerwany czas świadczenia pracy wyniósł 70 godzin i 10 minut. Nieprawidłowości w tym obszarze wynikały przede wszystkim z niedoborów kadrowych oraz nagłych absencji personelu. W toku kontroli wskazywano również na fakt, iż zatrudnianie personelu medycznego na podstawie umów cywilnoprawnych nie podlega regulacjom Kodeksu pracy, a decyzje o kontynuowaniu pracy po dyżurze (powyżej 24 godzin) były często podejmowane przez samych lekarzy w oparciu o ocenę stanu pacjentów. Część tych uchybień wynikała z pomyłek administracyjnych, w tym błędów w układaniu grafików czy braku przepływu informacji.

W ocenie Najwyższej Izby Kontroli, brak realnego nadzoru nad całkowitym obciążeniem pracą personelu medycznego w warunkach wieloetatowości stanowi bezpośrednie zagrożenie dla bezpieczeństwa zdrowotnego i jakości świadczeń zdrowotnych w szpitalach. Konieczna jest zmiana uregulowań systemowych: wprowadzenie jednolitego mechanizmu ewidencji czasu pracy personelu medycznego, obejmującego wszystkie formy zatrudnienia oraz rozszerzenie obowiązku monitorowania odpoczynku i przerw w pracy także na osoby zatrudnione na kontraktach. Ustalenia niniejszej kontroli potwierdzają zasadność wniosku sformułowanego przez NIK w informacjach o wynikach kontroli, przeprowadzonych w m.in. latach 2015–2016 oraz 2023–2024. O podjęcie działań w tym obszarze apelował również Rzecznik Praw Obywatelskich. NIK podtrzymuje swoje wcześniejsze wnioski systemowe (tożsame z postulatami Rzecznika Praw Obywatelskich) o konieczności pilnego wdrożenia centralnego, jednolitego mechanizmu rejestracji czasu pracy personelu medycznego, niezależnie od formy zawartego kontraktu.

Uchybienia przy udzielaniu zamówień na udzielanie świadczeń

Nieprawidłowości nie ominęły procedur zlecania świadczeń podmiotom zewnętrznym i personelowi na kontraktach. NIK ustaliła, iż w pięciu z dziesięciu szpitali objętych kontrolą, prawidłowo stosowano przepisy dotyczące udzielania zamówień o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej, w tym o udzielanie świadczeń przez personel medyczny, zapewnienie dyżurów medycznych lub wykonywanie badań diagnostycznych lub udzielanie konsultacji. Jednakże w pozostałych pięciu jednostkach (Rzeszów, Warszawa, Białystok, Zabrze, Kraków) wystąpiły nieprawidłowości, wskazujące na brak jednolitych procedur i/lub niewystarczający nadzór nad procesem udzielania takich zamówień. Najczęstsze uchybienia dotyczyły braku lub nierzetelnego przeprowadzenia konkursów ofert, niekompletnej dokumentacji postępowań oraz niewłaściwego dokumentowania realizacji umów. W dwóch podmiotach (Kraków, Rzeszów) doszło do sytuacji, gdzie pomiędzy przyjmującym zamówienie na udzielenie świadczeń zdrowotnych, a zamawiającym zachodziły okoliczności wskazujące na wzajemne zależności, stwarzające konflikt interesów. Zdaniem NIK, niezbędne jest podjęcie działań mających na celu zapewnienie zgodności z przepisami prawa i procedurami wewnętrznymi w tym obszarze.

We wszystkich szpitalach wdrożono system zapewnienia jakości

W sferze zarządzania jakością, wszystkie szpitale formalnie wdrożyły systemy wymagane ustawą o jakości w opiece zdrowotnej i bezpieczeństwie pacjenta. Jednak nie we wszystkich jednostkach system ten był kompletny, w pełni zintegrowany z procesami leczniczymi i cyklicznie doskonalony. W placówkach w Warszawie oraz w Rzeszowie systemy te miały charakter w dużej mierze fasadowy – były prawidłowo opisane w dokumentach, ale były stosowane w ograniczonym zakresie w bieżącej działalności szpitala.

Działalność dydaktyczna

Najwyższa Izba Kontroli potwierdziła, iż wszystkie skontrolowane szpitale kliniczne w obszarze działalności dydaktycznej w pełni realizowały zadania statutowe oraz zobowiązania wynikające z obowiązujących umów o udostępnienie uczelni medycznej jednostek organizacyjnych niezbędnych do prowadzenia kształcenia przed- i podyplomowego w zawodach medycznych. W każdej ze skontrolowanych placówek zapewniono adekwatne warunki do prowadzenia kształcenia przed- i podyplomowego studentów, a także realizacji staży i szkoleń specjalizacyjnych.

W pięciu szpitalach (Gdańsk, Bydgoszcz, Warszawa, Rzeszów, Białystok) stwierdzono uchybienia, niemające znaczącego wpływu na kontrolowaną działalność. Najczęściej dotyczyły one nieprecyzyjnych umów z uczelniami lub sposobu ich aneksowania oraz niepełnej ewidencji kosztów. W jednym szpitalu (Gdańsk) stwierdzono naruszenie procedur wewnętrznych przy obsadzaniu stanowisk kierowników klinik.

Prowadzenie badań klinicznych

Działalność naukowa i badawcza szpitali koncentrowała się głównie na prowadzeniu badań klinicznych produktów leczniczych i wyrobów medycznych oraz realizacji projektów finansowanych ze środków krajowych oraz unijnych. Wszystkie szpitale uczestniczyły w badaniach klinicznych i innych projektach naukowych oraz należycie wywiązywały się z zawartych umów dotyczących ich realizacji. Nieznaczne nieprawidłowości formalne, bez wpływu na ostateczną realizację projektów, odnotowano jedynie w trzech placówkach (Rzeszów, Białystok, Zabrze).

Wnioski

Minister Zdrowia

Zainicjowanie zmiany obowiązującego stanu prawnego w taki sposób, by normy czasu pracy personelu medycznego oraz prawo do odpoczynku były ustalane w odniesieniu do osoby i uwzględniały łączny czas wykonywania obowiązków u świadczeniodawców w ramach publicznego systemu opieki zdrowotnej, niezależnie od liczby i formy zawartych umów. W ocenie NIK, niezbędne jest również podjęcie działań legislacyjnych zmierzających do określenia w przepisach ustawy o działalności leczniczej maksymalnego dopuszczalnego nieprzerwanego czasu pracy personelu medycznego, w celu wyeliminowania przypadków nadmiernie długiego czasu udzielania świadczeń zdrowotnych przez lekarzy zatrudnionych na podstawie umów cywilnoprawnych.

Odnośnie pozostałych stwierdzonych nieprawidłowości wnioski zostały sformułowane w wystąpieniach pokontrolnych, skierowanych do kierowników jednostek objętych kontrolą.

-->

Idź do oryginalnego materiału